ဆုပေး ဒဏ်ပေးစနစ် (carrot & stick system) နှင့် အပြုအမူကိုပြောင်းလဲကြခြင်း

စိတ်ပညာနှင့် လူသားတို့အပြုအမူကိုလေ့လာကြတဲ့အခါ behaviour တခုကို ဘယ်လိုပြောင်းလဲကြသလဲ (သို့) ဘယ်လိုပြောင်းလဲအောင်လုပ်မလဲဆိုတဲ့အကြောင်းကို conditioning လို့သုံးနူန်းကြပါတယ်။

သက်ရှိများအနေနဲ့ ဆက်လက်ရှင်သန်ဖို့အတွက် evolution နဲ့လိုက်လျောညီထွေဖြစ်ဖို့ အပြုအမူတွေကို အများကြီးပြောင်းလဲခဲ့ရပါတယ်။

အပြုအမူတွေကိုပြောင်းလဲတဲ့အခါ အမှားတွေလုပ်မိရင် မှတ်ထားပြီး မှန်အောင်ပြောင်းလဲသင်ယူလာကြပါတယ်။ ဒါကို trial and error သဘောလို့ဆိုကြပါတယ်။

အပြုအမူတခူကိုပြောင်းလဲအောင်လုပ်တဲ့အခါကျ ဆုပေး ဒဏ်ပေးစနစ် ကိုကျင့်သုံးကြပါတယ်။
Carrot & stick approach လို့လဲခေါ်ပါတယ်။

• 

ဒီအကြောင်းကို psychologist B.F. Skinner ကကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့်လေ့လာရှာဖွေခဲ့ပါတယ်။
Psychology မှာ ဆုပေးဒဏ်ပေးစနစ်ကို
သုံးပြီး အပြုမူတွေပြောင်းလဲစေတာကို Operant conditioning လို့ခေါ်ပါတယ်။

ဒီ Operant conditioning မှာ လိုချင်တဲ့ behaviour တခုကို ပိုမိုခိုင်မာစေဖို့ ဆုပေးတဲ့စနစ်(reinforcement or reward) ကိုသုံးပါတယ်။

Reinforcement မှာ ၂မျိုးရှိပါတယ်။
Positive နဲ့ Negative reinforcement ပါ။

Positive reinforcement ဆိုတာ
ဥပမာ အတန်းထဲမှာအဆင့်တစ်ရတဲ့အခါ ဆုပေးတဲ့သဘောပါ။
အဆင့်တစ်ရရင် ဆုရတယ်ဆိုတာကိုသိလာတဲ့အခါ
ဆုရဖို့ အပြုအမူတွေကိုပြောင်းလဲပြီး ပိုမိုခိုင်မာစေပါတယ်။

Negative reinforcement ကတော့
ဥပမာ အိမ်မှာအမြဲတမ်း ပန်းကန်ဆေးရတဲ့ကျောင်းသားလေးဆိုပါတော့ သူအဆင့်တစ်ရတဲ့အခါ တပတ်တိတိ ပန်းကန်ဆေးဖို့မလိုဘူးလို့အိမ်ကသတ်မှတ်ပေးလိုက်တာမျိုးပါ။ Unpleasant experience တခုကိုဖယ်ပေးလိုက်တာမျိုးပါ။
ဆုသီးသန့်ပေးတာမျိုးမဟုတ်ဘဲ အပြုမူကိုပိုခိုင်မာစေတာပါ။

မလိုလားတဲ့ အပြုမူကို နည်းသွားအောင် ပပျောက်သွားအောင်လုပ်တာကိုတော့ punishment လို့ခေါ်ပါတယ်။

Punishment မှာလဲ Positive နဲ့ Negative ဆိုပြီး ၂မျိုးရှိပါတယ်။

Positive punishment ကတော့ အပြစ်ပေးတာမျိုးပါ။ ဥပမာ စာမေးပွဲကျလို့ ရိုက်တဲ့သဘောပါ။
စာမေးပွဲကျရင်အရိုက်ခံရမယ်ဆိုတဲ့ အသိကြောင့် စာမလုပ်တဲ့အပြုအမူနည်းသွားဖို့ ပျောက်သွားဖို့ punishment ကိုသုံးပါတယ်။

Negative punishment ကကျ ဥပမာ စာမေးပွဲကျတဲ့အခါ ဖုန်းသုံးခွင့်ပိတ်လိုက်တာ ဂိမ်းပေးမဆော့တော့တာမျိုးပါ။ ရှိပြီးသားခံစားခွင့် pleasant experience တခုကိုဖယ်ပစ်လိုက်တဲ့သဘောပေါ့။

ကဲ…ဒီလောက်ဆိုရင် Operant conditioning ရဲ့ reinforcement, punishment တွေအကြောင်းအနည်းငယ်နားလည်သွားလောက်မယ်လို့ ယုံကြည်ပါတယ်။
သင်ရော ဘယ်လို နည်းတွေနဲ့ conditioning အလုပ်ခံခဲ့ရဖူးလဲ? မိမိပတ်ဝန်းကျင်မှာ
ဘယ်နည်းတွေသုံးနေတာကိုရော သတိထားမိလဲ?

Thanks for your time!

လင်းမူ

အသိအမြင်၊ အတွေးအခေါ် အသစ်တစ်ခုခုရသွားလို့ လှူဒါန်းလိုပါက Science Nuts (Facebook Page) ကို ဆက်သွယ်လှူဒါန်းနိုင်ပါတယ်။
လှူသမျှငွေအကုန်လုံးကို လိုအပ်တဲ့နေရာတွေမှာ ပြန်လည်လှူဒါန်းပေးသွားမှာပါ။