ကိုမြင့်နိုင်ကြီးနှင့် အနံ့ပျောက်ခြင်းဒုက္ခ

အခုတလော ကိုမြင့်နိုင်ကြီးကတော်တော်အခြေအနေဆိုးလာပြီး ကူးစက်ခံရသူတွေ ဆက်တိုက်ကို များပြားလာနေပါတယ်။

စာဖတ်သူတို့အားလုံးလဲ နီးစပ်ရာအချင်းချင်း ကျန်းမာရေးသတိပေးကြဖို့ လိုအပ်လာပါပြီဗျ။

Mask တပ်ဖို့၊ လက်ဆေးဖို့ ၊ နေမကောင်းသလိုဖြစ်လာရင် အိမ်ထဲမှာပဲနေဖို့ ၊ လူစုလူဝေးဆီမသွားဖို့ လိုအပ်လာပါပြီ။

• 

အိမ်နီးချင်းတိုင်းပြည်တွေမှာ Lock down ချနေတာတွေ ၊ ဆေးရုံမဆန့်တော့လို့ အိမ်မှာပဲ isolation နေခိုင်းတဲ့ သတင်းတွေအများကြီးတက်လာပါတယ်။

Covid-19 စဖြစ်ပြီဆို အစောဆုံးသတိထားမိတာက အနံ့ပျောက်တာပါ။

အနံ့ပျောက်တာတိုင်း covid 19 လားဆိုတော့
အဲ့လိုလဲမဟုတ်ပါဘူး။

တခြား viral infection တွေဖြစ်တဲ့ ရာသီတုပ်ကွေး influenza virus, parainfluenza virus တို့ ဖြစ်ရင်လဲ နှာစေးပြီး အနံ့မရတာဖြစ်တတ်ပါတယ်။

Covid 19 မှာကျတော့ နှာစေးတာသိပ်မရှိဘဲနဲ့ကို နှာခြောက်ကြီးနဲ့ အနံ့မရတော့တာမို့ တော်တော်စိတ်ညစ်စရာကောင်းပါတယ်။

ဘာလို့ အနံ့မရတော့တာလဲဆိုတော့ အနံ့အာရုံခံတဲ့ နေရာကို ပိုးကဝင်သွားပြီး ဖျက်ဆီးလိုက်လို့ပါ။

ကိုမြင့်နိုင်ကြီး ဝင်ဖို့ဆိုရင် ဝင်ပေါက်လိုပါတယ်။

ဝင်ပေါက်ရဲ့နာမည်ကတော့ ACE2 receptor နဲ့ TMPRSS2 receptor တွေဖြစ်ပါတယ်။

အဲ့ဒီ ACE2 နဲ့ TMPRSS2 ရှိတဲ့ နေရာကနေ Covid-19 ရောဂါပိုးက ဝင်လာပြီး body ထဲကိုရောက်လာပါတယ်။

အနံ့ခံတဲ့နေရာက နှာခေါင်းရဲ့ အတွင်းဖက် အပေါ်ဖက်နားမှာ ရှိပြီး
အာရုံကြောဆဲလ်တွေရယ် (neurons)
အာဟာရပေးတဲ့ဆဲလ်တွေရယ် (supporting cell)
ဆဲလ်အသစ်တွေထပ်ထွက်စေတဲ့ (stem cell) တွေ နေထိုင်ပါတယ်။

• 

အခု ပညာရှင်တွေတွေ့ရှိချက်အရ
အနံ့ပျောက်သွားရတာက
အာရုံကြောဆဲလ်တွေ ပျက်စီးလို့မဟုတ်ဘဲ သူ့ကို support လုပ်ပေးတဲ့ ဆဲလ်တွေ သေသွားလို့ဖြစ်တာကို တွေ့ရပါတယ်။

နောက်ပြီး ဆဲလ်အသစ်ထုတ်ပေးတဲ့ stem cell တွေလဲ ထိခိုက်မှုရှိလို့ အချိန်ကြာကြာအနံ့ပျောက်နေနိုင်တယ်လို့ဆိုပါတယ်။

ဘာလို့ ဒီလိုပြောနိုင်ရတာလဲဆိုတော့
covid 19ရဲ့ ဝင်ပေါက်လို့ဆိုရမယ့် ACE2 နဲ့ TMPRSS2 တွေကို အာရုံကြောဆဲလ် neuron တွေမှာမတွေ့ရဘဲ Supporting cell တွေ stem cell တွေမှာပဲတွေ့ရလို့ဖြစ်ပါတယ်။

တချို့ကျ အနံ့ပျောက်တာ ခဏပဲ ပြန်ကောင်းတယ်။ တချို့ကျပိုကြာတယ် အဲ့လိုမတူတာလဲရှိပါတယ်။

• 

ကာလကြာရှည်
အနံ့ပျောက်တာကို နောက်ထပ်ရှင်းပြလို့ရတာက Central olfactory dysfunction ဖြစ်လို့ပါ။

Covid-19 က နှာခေါင်းကနေ ဦးခေါင်းခွံက cribriform plate ကိုဖြတ်ပြီး ဦးနှောက်အာရုံကြော (olfactory nerve) ဆီရောက်သွားပါတယ်။

• 

အဲ့အာရုံကြောမှာလဲ ဝင်ပေါက်မရှိလို့ ဘာမှမဖြစ်ပေမယ့် အာရုံကြောကို အစာအာဟာရပေးတဲ့ သွေးကြောမှာတော့ ACE2 receptor ရှိတာမို့ သွေးကြောယောင်ယမ်းပြီး အာရုံကြောကိုပါ
ချိနဲ့စေပါတယ်။ (pericyte inflammation)

တချို့က နှာခေါင်းကနေ အနံ့ရှူရင်မရတာပါ။
ဒါကို orthonasal olfactory dysfunction လို့ခေါ်ပါတယ်။

အောက်ကပုံမှာကြည့်ပါ။

• 

တချို့က အစာစားရင်ကျ အနံ့ရသလိုရှိတတ်ပါတယ်။
အဲ့တာက ပါးစပ်ထဲက လာတဲ့ အနံ့ကိုခံတာပါ။
Retronasal olfaction လို့ခေါ်ပါတယ်။

တချို့မှာတော့ ဘာအနံ့မှကိုမရတော့ဘဲ အရသာပါပျောက်လာတတ်ပါတယ်။

အရသာပျောက်တာကကျ အနံ့မရလို့ တဆက်ထဲပါးစပ်ပါ ခံတွင်းပျက်သွားတဲ့သဘောပါ။

ဥပမာ- နှာစေးနှာပိတ်နေရင် ထမင်းစားရတာအရသာသေချာမရသလိုဖြစ်တာပါ။

အနံ့မရတာက ခဏပဲဆို ဘာမှ စိုးရိမ်စရာမရှိပါဘူး။
တချိန်ချိန် ပြန်ကောင်းလာမှာပါ။

သတိထားရမှာက အနံ့မရတဲ့အခါ တယောက်ထဲနေရင် ဂတ်စ်အိုးပေါက်နေတာ…. မီးလောင်နေတာ…ဟင်းအိုးတူးနေတာ… စတဲ့ အနံ့တွေမရတော့လို့ သတိထားဖို့ safety ဂရုစိုက်ဖို့တော့လိုပါမယ်။

Covid ကပျောက်သွားပြီ အနံ့မရတာကကြာနေပြီဆိုရင်တော့ olfactory training ဆိုတာလေး လေ့ကျင့်ပေးလို့ရပါတယ်။

အနံ့အာရုံကို ပြန်လေ့ကျင့်ပေးတဲ့သဘောပါ။

တရက်ကို ၂ကြိမ် မနက်တခါ ညတခါ
နှင်းဆီပန်းနံ့လေးတွေ၊ လိမ္မော်ခွံအနံ့လေးတွေ ၊
lemon အနံ့လေးတွေ ၊ ယူကလစ်အနံ့လေးတွေကို စက္ကန့် ၂၀ခန့် ရှူရင်း လေ့ကျင့်ပေးလို့ရပါတယ်။

• 

• 

အဲ့လိုမျိုး နှာခေါင်းအနံ့ပြန်လေ့ကျင့်တာကို ၂လ ၃လလောက်လုပ်လိုက်ရင်လဲ သိသိသာသာ ပြန်ကောင်းလာတာကို တွေ့ရပါတယ်။

Covid 19 မကူးစက်ရအောင် အိပ်ရေးဝဝအိပ် ၊အားရှိအောင်နေထိုင်ရင်း အပြင်သွားတိုင်း mask တပ်ကြဖို့ တိုက်တွန်းလိုက်ရပါတယ်။

အသက်ကို ဉာဏ်စောင့်ကြပါစေ။

Thanks for your time!

လင်းမူ

အသိအမြင်၊ အတွေးအခေါ် အသစ်တစ်ခုခုရသွားလို့ လှူဒါန်းလိုပါက Science Nuts (Facebook Page) ကို ဆက်သွယ်လှူဒါန်းနိုင်ပါတယ်။
လှူသမျှငွေအကုန်လုံးကို လိုအပ်တဲ့နေရာတွေမှာ ပြန်လည်လှူဒါန်းပေးသွားမှာပါ။