အပေါင်းသွေး အနုတ်သွေးဆိုတာဘာလဲ?
ဆေးရုံဆေးခန်းသွားပြရင် သွေးအုပ်စုအမေးခံရတဲ့အခါ Aသွေး B သွေး O သွေး ပြောရုံနဲ့မရပါဘူး။
အမြဲလိုလို အပေါင်းသွေးလား အနုတ်သွေးလားဆိုတာပါ ထည့်ထည့် အမေးခံရပါတယ်။
အဲ့ ဆရာဝန် သူနာပြုဆရာမတွေ ပြောနေတဲ့ အပေါင်းသွေးအနုတ်သွေးဆိုတာ ဘာလဲ။
အဲ့အကြောင်းမပြောခင် A,B,O သွေးအုပ်စုအကြောင်းအရင် နဲနဲပြောရအောင်။
သင့်သွေးထဲမှာ သွေးနီဥ (Red blood cell) ဆိုတာရှိတယ်။ အတိုကောက် RBC လို့ခေါ်ရအောင်။
RBC ပေါ်မှာ သကြားမှုန်လေးတွေကပ်နေသလို အမှုန့်လေးတွေရှိပါတယ်။
အဲ့အမှုန်လေးတွေကို 2 မျိုးအဓိကခွဲထားပါတယ်။
A antigen ရယ် B antigen ရယ်ဆိုပြီး
A အမှုန် B အမှုန်လို့ ခွဲလိုက်တယ်။
A အမှုန်ကပ်နေတဲ့ လူတွေကို Aသွေးအုပ်စုလို့သတ်မှတ်တယ်။ B အမှုန်ကပ်နေတဲ့ လူတွေကိုတော့ B သွေးအုပ်စုလို့ခေါ်လိုက်တယ်။
ဘာအမှုန်မှ ကပ်မနေတဲ့လူတွေလဲရှိတယ်။
သူတို့ကိုတော့ O သွေးအုပ်စု လို့ခေါ်ပါတယ်။
A အမှုန်ရော B အမှုန်ရော ၂မျိုးလုံး ရှိရင် AB သွေးအုပ်စုလို့ခေါ်ပါတယ်။
ဒီအထိက နားလည်လောက်မယ်ထင်ပါတယ်။
နဲနဲရှုပ်လာမှာက ဘာလဲဆိုတော့ အမှုန်တွေက လူတယောက်နဲ့ တယောက်မတူလို့ သွေးအုပ်စုကလဲ တယောက်နဲ့တယောက်မတူပါဘူး။
သဘာဝကိုက တူတဲ့အမှုန်ကိုတွေ့ရင် လက်ခံပြီး
မတူတဲ့အမှုန်တွေ့ရင် ပြန်ဆော်ပလော်တီးပါတယ်။
ဒါကြောင့် Aသွေးကို Aသွေးသမားကိုပဲသွင်းလို့ရတာပါ။
Bသမားကိုသွားသွင်းရင် “အမှုန်ချင်းမတူ ငါ့ရန်သူ” ဆိုပြီးအဆော်ခံရမှာပါ။
ဒါဆို ဘယ်သူက ဆော်နေတာလဲဆိုတော့ Antibody ကလုပ်နေတာပါ။
Antibody က ကိုယ်ခန္ဓာရဲ့ စစ်သားနဲ့တူပါတယ်။
မတူညီတဲ့ အရာတခုခု ဝင်လာရင် ကိုယ့်ပစ္စည်းမဟုတ်ရင် ပြန်ချပါတယ်။
A သွေးအုပ်စုသမားမှာ A အမှုန် (A antigen) တွေကပ်နေပြီး B အမှုန်ကိုမြင်ရင် ပြန်ချမယ့် B antibody (B အမှုန်ကို ပြန်တိုက်မယ့် စစ်သား) လဲရှိပါတယ်။
အလားတူပဲ Bသွေးအုပ်စုသမားတွေကကျ B အမှုန် (B antigen) ရှိပြီး A အမှုန်ရောက်လာရင် ပြန်ချမယ့် A antibody (A အမှုန်အတွက် စစ်သား) ရှိပါတယ်။
စစ်တပ်ကိုယ်စီပိုင်ဆိုင်ထားသလိုပေါ့။
A သွေးအုပ်စုသမားက Bအတွက်စစ်တပ်ရှိတယ်။ B သွေးအုပ်စုသမားက A အတွက်စစ်တပ်ရှိတယ်။
ဒါဆို O သွေးသမားရော…..O သွေးက Aအမှုန်လဲမရှိ B အမှုန်လဲမရှိတော့ AရောBရောကို ရန်သူလို့တွေးပါတယ်။
အဲ့တော့ O သမားမှာ စစ်တပ် ၂ခုပိုင်ပါတယ်။ Aအတွက်ရော B အတွက်ရောပါ။
သွေးအုပ်စုမတူဘဲ မှားသွင်းမိရင် စစ်သားက အမှုန်တွေကို ပြန်ချပြီး သွေးနီဥတွေ ပျက်စီးကုန်ပါတယ်။
ပျက်စီးသွားတဲ့ သွေးနီဥတွေက ရေပိုက်မှာဂျီးတွေပိတ်သလို အဖတ်အဖတ်တွေဖြစ်လာပြီး အနည်တွေကျကာ ခဲကုန်ပါတယ်။
အောက်ကပုံမှာကြည့်ကြည့်ပါ။ အဲ့လိုဖြစ်တာကို agglutination ဖြစ်သွားတယ်လို့ခေါ်ပါတယ်။
သွေး၂မျိုးရောလိုက်လို့
အဲ့လို အနည်ဖတ်တွေပေါ်လာရင် စစ်သားနဲ့ အမှုန်နဲ့ တိုက်ပွဲဖြစ်ထားတယ်ဆိုတဲ့ လက္ခဏာပါ။
အဲ့သွေးကို သွင်းလို့မရတော့ပါ။ အုပ်စုမတူလို့ပါ။
ဒီနေရာမှာ ထူးခြားတာက AB သွေးအုပ်စုသမားကျ စစ်တပ်မရှိပါဘူး။
အဲ့တော့ ဘယ်သွေးပဲဖြစ်ဖြစ် လာသွင်းလို့ရတယ်။ ပြန်မချပါဘူး။ ဒါကြောင့် AB သမားကို ဘယ်သွေးမဆို သွင်းလို့ရပါတယ်။ (Universal recipient)
O သွေးသမားကျတော့ ဘာအမှုန်မှမပါတော့ A စစ်တပ်ကလဲ ပြန်မချဘူး။ (အမှုန်မြင်မှ ပြန်ချမှာပါ)
B စစ်တပ်ကလဲ ပြန်မချဘူး။
အဲ့တော့ O သွေးသမားကနေ ကျန်တဲ့သွေးအုပ်စု
မတူသူတွေကိုပါ သွေးလှူလို့ရပါတယ်။(Universal donar)
(မှတ်ချက်။
သွေးအုပ်စုတူတာကိုပဲ သွင်းတာကစိတ်အချရဆုံးဆိုတာ မမေ့ပါနဲ့။
AB သမားကို ကြိုက်တာသွင်းလို့ရတယ်ဆိုပေမယ့် AB ပဲသွင်းသင့်ပါတယ်။ O သွေးက ကြိုက်တဲ့သူကို လှူလို့ရတယ်ဆိုပေမယ့် O အချင်းချင်း လှူတာကသာ အကောင်းဆုံးပါ။)
အဲ့တာနဲ့ လူတွေ ABO သွေးအုပ်စုကို သိလာခဲ့တယ်။
1937 ခုနှစ်မှာ သိပ္ပံပညာရှင်တွေက စမ်းသပ်မှုတခုလုပ်ခဲ့ပါတယ်။
လူသွေးနဲ့ ယုန်သွေးနဲ့ ကို စမ်းသပ်ခန်းထဲမှာ
ရောကြည့်ပါတယ်။ ရောလိုက်တော့ ယုန်သွေးမှာ
ဘာစစ်တပ်မှမရှိလို့ ဘာမှမဖြစ်ပါဘူး။
နောက်တော့ဘာလုပ်လဲဆိုတော့ လူသွေးကိုယူပြီး ယုန်ရဲ့ ခန္ဓာကိုယ်ထဲ ထိုးကြည့်လိုက်ပါတယ်။
နောက်ရက်အနည်းငယ်ကြာတော့ ယုန်ဆီကသွေးကိုပြန်ယူပြီး လူသွေးနဲ့ ထပ်ရောကြည့်တဲ့အခါ agglutination ဆိုတဲ့ အနည်တွေကျလာပါတယ်။
ယုန်သွေးထဲမှာ စစ်တပ် (antibody) ပေါ်လာပြီဖြစ်လို့ တိုက်ပွဲတွေဖြစ်ကုန်တာကိုပြတာပါ။
နောက်တခါ ဘာထပ်စမ်းလဲဆိုတော့
Rhesus macaque ဆိုတဲ့မျောက်ရဲ့သွေးကိုထုတ်တယ်။
ပြီးတော့ နောက်ထပ် ယုန်အသစ်ထဲကို အဲ့မျောက်သွေးကိုသွင်းလိုက်တယ်။
ရက်အနည်းငယ်အကြာမှာ ယုန်ဆီက ယုန်သွေးကို ယူပြီး လူသွေးနဲ့ထပ်ရောကြည့်ပါတယ်။ ဒီတခါမှာတော့ ထူးဆန်းတဲ့ အရာဖြစ်လာပါတယ်။
လူသွေးနဲ့ရောလိုက်တဲ့အခါ လူသွေးကိုပြန်တိုက်မယ့် စစ်တပ်ပေါ်နေပါတယ်။ agglutination ဆိုတဲ့အနည်ကျခြင်း တိုက်ပွဲဖြစ်ထားပါတယ်။
ဒါဆို စဥ်းစားစရာဖြစ်လာပါပြီ။
ယုန်ကို လူသွေးသွင်းလို့ ယုန်မှာ ပြန်ချမယ့်စစ်တပ်ပေါ်တာက သဘာဝပါ။
အခုက ယုန်ကို မျောက်သွေးသွင်းထားတာ ဘာလို့လူအတွက် စစ်တပ်ပေါ်နေရတာလဲ။
လူသွေးနဲ့မျောက်သွေးနဲ့ တူညီနေတဲ့ အရာတခုရှိမယ်လို့ ကောက်ချက်ချခဲ့ပါတယ်။
အဲ့အရာကို Rhesus factor (Rh) လို့နာမည်ပေးခဲ့ပြီး မျောက်နာမည်ကိုအစွဲပြုထားတာပါ။
အဲ့လိုနဲ့ လူတွေမှာ မျောက်သွေးအုပ်စု (Rh blood group) ဆိုတာရှိကြောင်း အသစ်ထပ်တွေ့လာရပါတယ်။
Rh အမှုန်ကပ်နေရင် Rh positive (အပေါင်းသွေး) လို့ခေါ်ပြီး
Rh အမှုန်မပါတဲ့ သူကို Rh negative (အနုတ်သွေး) လို့ခေါ်လိုက်ပါတယ်။
လူဖြူတွေရဲ့ 85% က အပေါင်းသွေးတွေဖြစ်ပြီး
ကျန်တဲ့ 15% ကသာ အနုတ်သွေးဖြစ်ပါတယ်။
ကျနော်တို့ အာရှလူမျိုးတွေရဲ့ 99% လောက်က အပေါင်းသွေးတွေဖြစ်ပြီး ရှားရှားပါးပါး 1% လောက်ကသာ အနုတ်သွေးဖြစ်ပါတယ်။
အပေါင်းလား အနုတ်လား ဘယ်လိုသိနိုင်မလဲဆိုတော့ သွေးအုပ်စုစစ်တဲ့အခါ တခါထဲစစ်ပေးပါတယ်။
တော်တော်များများက A လား B လား O လား AB လားပဲ သတိထားမိလို့ပါ။
ဘေးနားမှာ အပေါင်းလက္ခဏာ ဒါမှမဟုတ် အနုတ်လက္ခဏာ ရေးပေးထားပါတယ်။
ဥပမာ A+, A-, O+, O-, B+,B-, AB+, AB- စသဖြင့်ပါပါတယ်။
ဒီလောက်ဆို အပေါင်းသွေးအနုတ်သွေးအကြောင်းသိသွားလောက်ပြီထင်ပါတယ်။
ကိုယ်ကဘာသွေးလဲ Rh positive လား Rh negative လားဆိုတာ ပြန်စစ်ဆေးကြည့် ပြန်ရှာကြည့်သင့်ပါတယ်။
တချို့ကိစ္စတွေမှာ သွေးသွင်းတဲ့အခါ အပေါင်းသွေးအနုတ်သွေးကိုလဲကြည့်ရတာရှိလို့ ကိုယ်ဘာသွေးလဲသိထားရင် အကောင်းဆုံးဖြစ်ပါတယ်။
ဆေးပညာနားလည်မှပိုသိမယ့်အကြောင်းတွေကို ထည့်မရေးတော့ဘဲ ရှင်းအောင်ရေးထားတာဖြစ်ပါတယ်။ ဥပမာ Rh antigen cC,dD,eE စတာတွေပါ။
Thanks for your time!
လင်းမူ
အသိအမြင်၊ အတွေးအခေါ် အသစ်တစ်ခုခုရသွားလို့ လှူဒါန်းလိုပါက Science Nuts (Facebook Page) ကို ဆက်သွယ်လှူဒါန်းနိုင်ပါတယ်။
လှူသမျှငွေအကုန်လုံးကို လိုအပ်တဲ့နေရာတွေမှာ ပြန်လည်လှူဒါန်းပေးသွားမှာပါ။
Science Nuts 