သင်မသိသေးတဲ့ သင့်အသက်ကျေးဇူးရှင် မြင်းခွာဂဏန်း (သို့) ကင်းဖိုကင်းမ

ပင်လယ်ထဲမှာနေပြီး ကြောက်စရာကောင်းတဲ့ ရုပ်ဆိုးဆိုးပုံစံနဲ့ ဒီအကောင်ကို မြင်းခွာဂဏန်း (Horseshoe crab) လို့ခေါ်ကြပြီး တချို့ကလဲ ကင်းဖိုကင်းမလို့ခေါ်သလို မိုင်းဒါး/ဗီလား စသဖြင့်လဲခေါ်ကြပါတယ်။

ဒီအကောင်တွေက ရေနေသတ္တဝါထဲမှာ ရှေးဘိုးဘေးဘီဘင် ကမ္ဘာဦးအစလောက်ထဲက ရှိခဲ့တဲ့ အကောင်တွေဖြစ်ပါတယ်။ မြင်းခွာပုံ အခွံမာမာကြီး ရှိပြီး အမြီးရှည်တချောင်းရှိပါတယ်။

ရေကူးရင် ပက်လက်ကူးပြီး အမြီးနဲ့ထောင့်ချိုးကာ ကူးခတ်တတ်ပါတယ်။

ထူးခြားတာက သူ့နာမည်မှာ ဂဏန်းပါပေမယ့် သူကဂဏန်းအုပ်စုဝင်မဟုတ်ဘဲ ပင့်ကူတို့ ကင်းမြှီးကောက်တို့ အနွယ်ဝင်တမျိုးဖြစ်ပါတယ်။

မြင်းခွာဂဏန်းတွေက မျက်လုံး ၉ လုံးတောင်ရှိလို့ အမြင်အာရုံကောင်းမွန်ပြီး မျက်လုံး ၂ လုံးက compound eyes တွေဖြစ်ပါတယ်။ သူ့ရဲ့သွေးက သူ့ကိုနာမည်ကြီးစေတဲ့အချက်လဲဖြစ်သလို သူ့ကိုမျိုးတုံးစေတော့မယ့် အကြောင်းလဲဖြစ်နေပါတယ်။

လူနဲ့အခြားတိရစ္ဆာန်တွေမှာ သွေးလှည့်အဖွဲ့ circulation system က closed system ဖြစ်ပါတယ်။ ဆိုလိုတာက သွေးတွေကို သွေးကြောထဲမှာပဲသယ်ပို့ပါတယ်။ ရေပိုက်နဲ့ ရေတွေသယ်ပို့သလိုပေါ့။

မြင်းခွာဂဏန်းမှာကကျ open circulation system ဖြစ်ပါတယ်။ သွေးကြောအပြင်မှာပါ သွေးတွေလည်ပတ်နေတဲ့သဘောပါ။ မြင်းခွာဂဏန်းရဲ့သွေးက အပြာရောင်ဖြစ်ပါတယ်။ အပြာရောင်သွေးဖြစ်နေရတဲ့အကြောင်းက Hemocyanin ဆိုတဲ့ ရောင်ခြယ်ပစ္စည်းကြောင့်ပါ။ အနီရောင်သွေးကတော့ Hemoglobin ဆိုတဲ့အနီရောင်ခြယ်ပစ္စည်းကြောင့်ပါ။

မြင်းခွာဂဏန်းရဲ့သွေးထဲမှာ အထူးခြားဆုံးအချက်က
Amebocyte လို့ခေါ်တဲ့ စစ်သားတွေရှိပါတယ်။ လူတွေမှာရှိတဲ့ သွေးဖြူဥတွေလိုပဲ Amebocyte တွေက ဘက်တီးရီးယားပိုးတွေကို တိုက်ခိုက်ပြီး ရောဂါမရအောင် ကာကွယ်ပေးတာပါ။

Amebocyte ရဲ့ အားသာတဲ့အချက်က ဘက်တီးရီးယားပိုးတွေကို သတ်ပေးတဲ့အပြင် ဘက်တီးရီးယားပိုးကထုတ်တဲ့ အဆိပ် (endotoxin) ကိုပါရှာဖွေပေးနိုင်ပါတယ်။

အဲ့အချက်ကိုသိသွားတဲ့ သိပ္ပံပညာရှင်တွေက မြင်းခွာဂဏန်းဆီက သွေးကိုထုတ်ပြီး Amebocyte တွေစုဆောင်းပါတယ်။ အများအားဖြင့် အတ္တလန်တိတ်သမုဒ္ဒရာမှာနေတဲ့ Limulus အမည်ရှိ မြင်းခွာဂဏန်းကိုသုံးပါတယ်။

Limulus မြင်းခွာဂဏန်းကရတဲ့ Amebocyte မို့
LAL (Limulus Amebocyte Lysate)လို့အတိုခေါ်ပါတယ်။ LAL ကတကယ့် အဖိုးတန်ပစ္စည်းပါ။

လူတွေသောက်နေတဲ့ ဆေးဝါးတွေ ၊ ထိုးနေတဲ့ ကာကွယ်ဆေးတွအတော်များများမှာ ဘက်တီးရီးယားအဆိပ်ပါမပါ စမ်းတဲ့အခါ LAL ကိုသုံးရပါတယ်။ ဘက်တီးရီးယားအဆိပ်ပါနေတဲ့ ကာကွယ်ဆေးသာထိုးမိရင် အသက်အန္တရာယ်ရှိတာမို့ ဆေးဝါးကုမ္ပဏီတွေက LAL နဲ့ မဖြစ်မနေစမ်းသပ်ပြီးမှ ဆေးဝါးကိုရောင်းချရပါတယ်။

ကာကွယ်ဆေးတွေထုတ်တာများလာလေ LALတွေပိုသုံးရလေဖြစ်ပါတယ်။ အထူးသဖြင့် ကိုဗစ်ကာကွယ်ဆေးထုတ်ရင်လဲ LAL နဲ့စမ်းရတာမို့ ကိုဗစ်ကာကွယ်ဆေး အလုံးပေါင်း ၅ ဘီလီယံလောက်ထုတ်မယ်လုပ်တိုင်း LAL နဲ့စမ်းသပ်မှုပေါင်း အကြိမ် ၆သိန်းလောက်စမ်းရပါတယ်။

မြင်းခွာဂဏန်းရဲ့သွေးက ဂဏန်းကိုဖမ်းပြီးမှရတာမို့ LAL လိုလာလေ ဂဏန်းတွေဖမ်းရလေ ဖြစ်ကုန်ပါတယ်။ ဒီနေရာမှာ လူလုပ် LAL ဆိုပြီး မြင်းခွာဂဏန်းသွေးကို အတုယူတီထွင်ထားတဲ့အရာတော့ရှိပါတယ်။ rFC (recombinant factor C)လို့ခေါ်ပြီး မြင်းခွာဂဏန်းသွေးကို အစားထိုးဖို့ ကြံစည်ကြပါတယ်။

သို့သော် နောက်ပိုင်းမှာ အမေရိကန် FDA က rFC ရဲ့ယုံကြည်စိတ်ချရမှုအားနည်းလာတာကိုတွေ့လို့ သိပ်ပေးမသုံးချင်တော့ပြန်ပါဘူး။ အဲ့တော့ ကံဆိုးသူ မြင်းခွာဂဏန်းလေးများဖက်ကိုပဲ မြားဦးက ပြန်လှည့်လာရပါတော့တယ်။

လွန်ခဲ့တဲ့ ၁၉၀၀ခုနစ်တွေမှာ ကုန်းပေါ်ကို ဥလာအုတဲ့ မြင်းခွာဂဏန်းအရေအတွက် သန်းနဲ့ချီရှိခဲ့ပါတယ်။ အခုနောက်ပိုင်းမှာတော့ ဖမ်းဆီးသတ်ဖြတ်တာတွေစွန်းများလာလို့ အကောင်ရေ ၃သိန်းလောက်ပဲ ကုန်းပေါ်မှာတွေ့ရပါတော့တယ်။

ဆေးကုမ္ပဏီကြီးတွေကတော့ သူတို့ဖမ်းတဲ့ မြင်းခွာဂဏန်းဆီက သွေးကိုလိုသလောက်ပဲထုတ်ယူပြီး ပြန်လွှတ်ပေးတယ်လို့ပြောကြပါတယ်။ သို့သော် ပြန်လွှတ်တဲ့အကောင်တွေထဲမှာ ၃၀ရာခိုင်နှုန်းလောက်က သေကုန်ကြတာနဲ့ ငါးဖမ်းသင်္ဘောတွေက ဖမ်းသွားကြတာနဲ့ဆိုတော့ တဖြေးဖြေး အရေအတွက်နည်းလာပါပြီ။

မြင်းခွာဂဏန်းကို စားကြတဲ့သူတွေကလဲ မနည်းလှပါဘူး။ အထူးသဖြင့် ထိုင်းအစားစာတွေမှာတွေ့ရသလို ကျနော်တို့ဆီမှာလဲ ကင်းဖိုကင်းမဆိုပြီး ပြုတ်စားကြ၊ ပေါင်းစားကြ၊ ကင်စားကြ၊ သုတ်စားကြနဲ့လုပ်ကြပါတယ်။

မြင်းခွာဂဏန်းဆီကသွေးကဆေးဖက်ဝင်တယ်ဆိုပြီးသောက်ကြတာလဲရှိပါတယ်။ ဒီတိုင်းသွေးကိုသောက်တာ ဘာမှဆေးဖက်ဝင်မှာမဟုတ်ပါ။

ဆေးထုတ်လုပ်တဲ့နေရာမှာသာ အသုံးဝင်တာပါ။ မြင်းခွာဂဏန်းတွေ မျိုးတုံးလာရင် ဂေဟစနစ်ကြီးတခုလုံး ပျက်စီးပြီး တခြားအကောင်တွေပါမျိုးတုံးလာမှာပါ။

တချို့ပင်လယ်လိပ်မျိုးတွေ ငှက်တွေဟာ မြင်းခွာဂဏန်းဥကိုစားပြီး အသက်ရှင်ရတာမို့ မြင်းခွာဂဏန်းတွေနည်းလာလေ သူတို့ပါအငတ်ဘေးနဲ့သေကုန်ကြလေဖြစ်ပါတယ်။ လူတွေအတွက်လဲ မြင်းခွာဂဏန်းက စားလို့ရပေမယ့် အသားကလဲ အဲ့လောက်မပေါလှပါဘူး။

တခြားရွေးစားစရာ ပင်လယ်စာတွေလဲပေါမှပေါမို့ လူတွေကိုအကျိုးပြုတဲ့ မြင်းခွာဂဏန်းကိုတော့ ရှောင်စေချင်ပါတယ်။ တချို့မြင်းခွာဂဏန်းမျိုးတွေက tetrodotoxin (ငါးပူတင်းမှာပါတဲ့အဆိပ်) အဆိပ်ရှိပါတယ်။

သင်ဘဝမှာဆေးတလုံးထိုးဖူးရင်ဖြစ်ဖြစ် ဆေးတလုံးသောက်ဖူးရင်ဖြစ်ဖြစ် မြင်းခွာဂဏန်းသွေးနဲ့စမ်းထားတဲ့ဆေးဖြစ်နိုင်တဲ့အတွက် သူ့ကျေးဇူးတရား ကိုယ့်မှာ ရှိပါတယ်။

ဒါကြောင့် ဒီစာလေးဖတ်ပြီး အသိတခုခုရသွားရင် ကျေနပ်ပါပြီ။

Thanks for your time!

လင်းမူ

အသိအမြင်၊ အတွေးအခေါ် အသစ်တစ်ခုခုရသွားလို့ လှူဒါန်းလိုပါက Science Nuts (Facebook Page) ကို ဆက်သွယ်လှူဒါန်းနိုင်ပါတယ်။
လှူသမျှငွေအကုန်လုံးကို လိုအပ်တဲ့နေရာတွေမှာ ပြန်လည်လှူဒါန်းပေးသွားမှာပါ။