ခုခေတ်မှာ Brand ကြိုက်တဲ့သူတွေ တော်တော်များလာပါတယ်။ အထူးသဖြင့် သူဌေးတွေပေါ့။
ကျွန်တော်ကတော့ Brand မကြိုက်ပါဘူး။ စျေးကြီးပေးပြီး မဝယ်နိုင်တာလည်း ပါသလို Brand တွေရဲ့ Quality က ထူးထူးခြားခြားပိုကောင်းတယ်ဆိုတာကို လက်မခံနိုင်တာပါ။
ဒီတော့ Brand နဲ့ Brand မဟုတ်တာနဲ့ကြားမှာ ဝိဝါဒကွဲပြားမှုတွေ စလာပါတယ်။
ခုချိန်အထိ Mac နဲ့ PC လည်း ဘယ်ဟာက ပိုကောင်းလဲဆိုတာ ငြင်းခုန်နေကြဆဲပါ။ iPhone နဲ့ Android လည်း ဒီလိုပါပဲ။ ဒါ့အပြင် အခု PS5 နဲ့ Xbox Series X ငြင်းနေကြပါတယ်။
ဘယ်လိုနေရာတွေမှာ ငြင်းခုန်မှုတွေများလဲဆိုတော့ စျေးကြီးပေးဝယ်ရတဲ့ပစ္စည်းတွေမှာပါ…။ အပေါ်က ပြောခဲ့တဲ့ IT ပစ္စည်းတွေသာမက အင်္ကျီ၊ ဘောင်းဘီ၊ လက်ကိုင်အိတ်၊ နာရီ စတာတွေမှာလည်း Brand က ခေတ်စားပါတယ်။ (အဘ နဲ့ သူ့မိန်းမဆို Brand Crazy တွေဖြစ်ပုံရပါတယ်…)
ဒါဟာ ဘယ်လိုကြောင့် ဖြစ်လာတာလဲ စမ်းသပ်ထားတာရှိပါတယ်။ တက္ကသိုလ်တစ်ခုမှာ လူတွေကိုခေါ်ပြီး Pepsi နဲ့ Coke တိုက်တယ်။ ဒါပေမယ့် ခွက်တွေမှာ Brand အမှတ်အသားမပါဘူး။ (ဆိုတော့ လူတွေက သူတို့ဘာသောက်နေလဲဆိုတာ သေချာမသိဘူး)
သောက်နေတဲ့အချိန်မှာ ဦးနှောက်ကို Scan လုပ်နေတယ်။ အဲ့ဒီအခါမှာ လူအချို့က Pepsi သောက်နေတဲ့အချိန်မှာ ပိုသဘောကျတယ်လို့ ပေါ်တယ်။
အဲ့ဒီအခါမှာ စမ်းသပ်တဲ့သူက သူတို့သောက်နေတာ Pepsi တွေလို့ပြောလိုက်တယ်။ Coke ကို တစ်သက်လုံးကြိုက်လာပါတယ်ဆိုတဲ့ လူတွေက ဒီလိုလည်း ကြားရော သူတို့စိတ်တွေ ပြောင်းသွားတယ်။ ဘယ်လို ပြောင်းသွားတယ်ထင်လဲ? Pepsi လည်းကောင်းသားပဲ၊ Coke ထက်တောင်ကောင်းသေးတယ်လို့ ပြောမယ်ထင်လား?
ဒါဟာ Pepsi ပါလို့ ပြောပြီး ဆက်သောက်ခိုင်းတော့ လူတွေက ခုနကလောက် သဘောကျတယ်လို့ Brain Scan မှာ မပေါ်တော့ဘူး။ ဘယ်လောက်ထိဖြစ်သွားလဲဆိုရင် သဘောကျပါတယ်ဆိုတဲ့ Signal ကပေါ်တောင် မလာတော့ဘူး။ နောက်ဆုံးပိတ်မှာ ဘယ်ဟာကို ကြိုက်လဲလို့မေးတော့ Coke ကိုပဲကြိုက်တယ်လို့ ဖြေကြတယ်။
ဒါဆို လိမ်ပြီးဖြေတာလို့ ထင်စရာရှိတယ်။ ဒါပေမယ့် လိမ်တာမဟုတ်ပါဘူး။ ဦးနှောက်က အဲ့လိုဖြစ်အောင် လုပ်လိုက်တာလို့ဆိုတယ်။
သူ့မှာ Coke ကိုစွဲစွဲမြဲမြဲကြိုက်ရခြင်း အကြောင်းတစ်ခုတော့ ရှိမှာပဲ။ သူငယ်ချင်းတွေနဲ့ ခရီးထွက်ရင်း ပျော်ခဲ့တဲ့အချိန်တစ်ခုမှာ သောက်မိလို့ အဲ့ဒီအပျော်နဲ့ Coke နဲ့ကိုတွဲမှတ်ထားမိတာလည်း ဖြစ်နိုင်သလို ကောင်မလေးနဲ့လျောက်လည်ရင်း Coke သောက်မိလို့ အပျော်တွေရောသွားတာလည်း ဖြစ်နိုင်တယ်။ ပြောချင်တာက သူ Branded ဖြစ်သွားရခြင်းမှာ Emotion တွေပါနေတယ်။
Fan (ပရိသတ်) ဆိုတဲ့သဘောကလည်း ဒီနည်းတူပါပဲ။ စျေးကြီးပေးပြီး ပစ္စည်းတစ်ခုကို ဝယ်လိုက်တဲ့အခါ၊ အချိန်တွေ ငွေတွေအကုန်ခံပြီး တစ်ခုခုကို ဝါသနာအရလုပ်တဲ့အခါ Fan ဆိုတာဖြစ်လာတာပါပဲ။
The Big Bang Theory ကြည့်ဖူးရင် Sheldon တို့အုပ်စုက Comic Fan တွေဆိုတာ သိမှာပါ။ အပြင်မှာလည်း အဲ့လိုလူတွေရှိပါတယ်။ ငြင်းခုန်ကြ၊ ဆွေးနွေးကြရင်း Fan တွေဖြစ်နေကြတာပါ။ သူတို့ကြိုက်တဲ့ Comic ကဘာလို့ ပိုကောင်းလဲ၊ သူတို့ ဒါကို ဘာလို့ကြိုက်ရလဲဆိုတာကို စာတစ်တန်၊ ပေတစ်တန်နဲ့ ရေးကြတာလည်း Google မှာ ရှာဖတ်လို့ရပါတယ်။
ထူးခြားတာက နေရာတကာမှာ ဒီလိုငြင်းခုန်နေကြတာတော့ မဟုတ်ပါဘူး။ ဥပမာ အိမ်သာသုံးစက္ကူဝယ်တယ်ဆိုရင် ဒီလိုပဲဝယ်လိုက်ကြတာပါပဲ။ ငါ့စက္ကူက Brand မို့လို့ ဖင်မရှဘူးဆိုတာမျိုး မပြောတတ်ကြပါဘူး။
ဒါက ဘာလို့လဲဆိုတော့ ရွေးချယ်မှုသဘောတရားကြောင့်ပါ။ မဖြစ်မနေဝယ်ရမယ့် ပစ္စည်းတွေမှာ Brand ဆိုတာမျိုးကို လူတွေမသတ်မှတ်ထားတတ်ကြဘူး။
ဒါပေမယ့် မဖြစ်မနေလိုတဲ့ ပစ္စည်းမဟုတ်ရင်တော့ Fan သဘောတွေပါလာပါပြီ။ ဒီ Band က ဘာလို့ ဟို Band ထက်ပိုကောင်းတာလဲ၊ iPad က သာမန် Tablet တွေထက် ဘာတွေပိုကောင်းတာလဲဆိုတာ စပြီး ငြင်းခုန်ကြပါပြီ။
စိတ်ပညာအဆိုအရ လူတွေက သူတို့ကိုယ်သူတို့ ထင်တဲ့အမြင်နဲ့ သူတို့ကိုင်တဲ့ ပစ္စည်းတွေရဲ့ Brand တွေက ဆက်စပ်နေတယ်လို့ဆိုတယ်။
ငါ့မှာ Taste ရှိတယ်… ဒါကြောင့် သူများတွေလို စျေးပေါတာတွေမကိုင်ဘူးဆိုတဲ့ သဘောမျိုးပေါ့။ ဒီလိုဖြစ်အောင်လည်း ကုမ္ပဏီတွေက ကြော်ငြာတတ်တယ်။ ဥပမာ Apple ဆိုရင် သူတို့ပစ္စည်းက ဘယ်လိုကောင်းကြောင်း မပြောဘဲ ဘယ်လိုလူတွေက သူတို့ပစ္စည်းကို ကိုင်ကြလဲဆိုတာနဲ့ ကြော်ငြာတယ်လို့ ဆိုတယ်။
စိတ်ပညာ စာအုပ်တွေထဲမှာတော့ ကိုယ့်ကိုကိုယ် ပြန်မြင်ကြည့်တဲ့အခါမှာ ဒီ Brand မှ ဒီ Brand ပဲဖြစ်နေပြီဆိုရင် ကိုယ်က Branded ဖြစ်သွားပြီလို့ ပြောကြတယ်။ အဲ့လိုဖြစ်သွားပြီဆိုရင် ကိုယ့်ရဲ့ Brand ကိုတိုက်ခိုက်လာသမျှကို တန်ပြန်တိုက်ခိုက်တာတွေ လုပ်တတ်လာပြီ။ အကောင်းပဲမြင်ပြီး အဆိုးတွေအမြင်တတ်တော့ဘူးလို့ ရေးကြတယ်။ Fan ဆိုတာလည်း ဒီသဘောပါပဲ။
ဒီလိုဘာလို့ ဖြစ်ရသလဲ စမ်းသပ်ထားတာရှိပါတယ်။
လူတစ်အုပ်စုကို ရေတစ်ဗူးဘယ်လောက်တန်မလဲ အရင်ဆုံးမေးလိုက်တယ်။ အကုန်လုံးသဘောတူတဲ့ စျေးတစ်ခုရလာတယ်။ ၁၀၀၀ တန်တယ်ဆိုပါစို့။
အဲ့ဒီအခါမှာ စမ်းသပ်သူက သူတို့ထဲက တစ်ယောက်ကို ရေဗူးတစ်ဗူး အလကားပေးလိုက်တယ်။ ၁နာရီလောက်ကြာတော့ ဘယ်လောက်နဲ့ပြန်ရောင်းမလဲလို့မေးတယ်။ တကယ်ဆိုရင် ၁၀၀၀ နဲ့ပဲပြန်ရောင်းသင့်တာပေ့ါ။ ဒါပေမယ့် စျေးတင်ပြီး ပြန်ရောင်းကြတယ်။
ကိုယ်ပိုင်ဆိုင်လိုက်ရတဲ့ပစ္စည်းက အလကားရထားတာဆိုရင်တောင် တန်ဖိုးတက်သွားတယ်လို့ ဆိုတယ်။ ဒါကို Endowment Effect လို့ခေါ်တယ်။
ဒါကို Branded ဖြစ်တဲ့လူတွေမှာ တွေ့ရတတ်တယ်။ ငါကြိုက်လို့၊ ငါပိုင်လို့ ပိုကောင်းတာဆိုတဲ့သဘောပေါ့။
နောက်တစ်ခုရှိပါသေးတယ်။ ကိုယ်ပြန်မရနိုင်မယ့် နေရာတွေမှာ ငွေကို ရင်းနှီးမြုပ်နှံလိုက်တော့ ရေလိုက်ငါးလိုက် နေလိုက်ကြတော့တာပါ။ ဥပမာ ရုပ်ရှင်ရုံထဲရောက်မှတော့ ဇာတ်လမ်းမကောင်းလည်း ဆက်ထိုင်နေလိုက်ပါတော့မယ် ဆိုတဲ့သဘောမျိုးပါ။
ကိုယ်က တော်တော်များများရင်းနှီးထားမိပြီဆိုရင် နောက်ပြန်ဆုတ်ပြီး အခြားတစ်ခုကို ပြောင်းဖို့က ခက်သွားပြီလေ။
ကိစ္စတစ်ခုစလိုက်ပြီးရင် နည်းနည်းလေးတော့လွဲနေပေမယ့် လွဲလွဲလေးနဲ့ပဲရှေ့ဆက်သွားတာမျိုးပေါ့။
ကျွန်တော်စာတစ်ပုဒ်ရေးနေတဲ့အချိန် အလယ်လောက်ရောက်လာတဲ့အခါ သိပ်ပြီးပုံမလာဘူးခံစားရရင် နောက်တစ်ပုဒ်ပြောင်းမရေးဖြစ်ဘူး။ ဒါကိုပဲ မရရအောင် ဆက်ရေးတယ်။ ရှေ့မှာ အချိန်တွေကုန်ခဲ့တာကြောင့်ပါ။
အိမ်ထောင်ရေးအဆင်မပြေပေမယ့် မကွဲနိုင်ကြသေးတဲ့လင်မယားတွေလည်း ဒီလိုပါပဲ။ ရင်းနှီးထားတဲ့အချိန်တွေက ပြန်မှမရနိုင်တော့တာ…။
ဒါကို Sunk Cost Fallacy လို့ခေါ်တယ်။
ဒီတော့ Endowment Effect နဲ့ Sunk Cost Fallacy က Branded ဖြစ်တဲ့လူတွေ၊ Fanboy, Fangirl တွေမှာ တွေ့ရတတ်တယ်။
သူတို့ ဘာလို့ကြိုက်ရသလဲလို့ မေးရင်တော့ စာအရှည်ကြီးတွေနဲ့ ဘာလို့ကြိုက်ရတာလဲဆိုတာ ရှင်းကြတယ်။ ဒါပေမယ့် ဒါဟာ Objective ကျကျ စဉ်းစားကြတာမျိုးမဟုတ်ဘဲ ခံစားချက်တွေအရ ပြောနေကြတာသာဖြစ်ပါတယ်။ ဒါကြောင့် Bias တွေ ပါနေမှာပါပဲ။
သိစေချင်တာက အဲ့လိုရေးလိုက်တာဟာ သူများရဲ့အမြင်ကို ပြောင်းလဲသွားစေဖို့ ရည်ရွယ်တာမဟုတ်ပါဘူး၊ ကိုယ့်အမြင်ကို သေချာအောင် လုပ်နေခြင်းသာဖြစ်ပါတယ်။
SAGAN
အသိအမြင်၊ အတွေးအခေါ် အသစ်တစ်ခုခုရသွားလို့ လှူဒါန်းလိုပါက Science Nuts (Facebook Page) ကို ဆက်သွယ်လှူဒါန်းနိုင်ပါတယ်။
လှူသမျှငွေအကုန်လုံးကို လိုအပ်တဲ့နေရာတွေမှာ ပြန်လည်လှူဒါန်းပေးသွားမှာပါ။
Science Nuts 