လူတွေမှာရှိတဲ့ စိတ်၃မျိုး

လူတိုင်းမှာ စိတ် ၃မျိုးရှိကြောင်း စာအုပ်တစ်အုပ်ထဲမှာ ဖတ်လိုက်ရပါတယ်။ တော်တော်စိတ်ဝင်စားဖို့ ကောင်းတဲ့အတွက် ပြန်ဝေမျှချင်ပါတယ်။ စဆရကလို ရေးထားတာမို့ အနည်းငယ်ရှုပ်ထွေးနိုင်ပါတယ်။

စိတ် ၃မျိုးရှိတယ်ဆိုတာထက် Ego ၃မျိုးဆိုပိုမှန်ပါတယ်။ Parent (မိဘ)၊ Adult (လူကြီး)၊ Child (ကလေး) ဆိုပြီး ၃ခုရှိပါတယ်။ ပြောချင်တာက မိဘလိုစိတ်မျိုး၊ လူကြီးတစ်ယောက်လိုစိတ်မျိုး၊ ကလေးစိတ်မျိုး လူတိုင်းမှာရှိနေတာပါ။ စကားပြောနေရင်းနဲ့ကိုပဲ State တစ်ခုကနေ တစ်ခုကို ကူးပြောင်းသွားနိုင်ပါတယ်။

ဆက်မရေးခင်ပြောချင်တာလေးတွေ ရှိပါတယ်။ ကလေးစိတ်ဆိုတာကို မကောင်းဘူးလို့ မမြင်ကြပါနဲ့။ ဒါက လူတစ်ယောက်အတွက် မရှိမဖြစ်အရေးပါပါတယ်။
ပြီးတော့ လောကကြီးမှာ မရင့်ကျက်တဲ့လူဆိုတာ မရှိပါဘူး။ သူတို့ရဲ့ ကလေးစိတ် (Child) ကိုမထိန်းချုပ်နိုင်တဲ့သူတွေပဲရှိပါတယ်။
ထို့အတူပဲ ရင့်ကျက်တဲ့လူဆိုတာလည်း မရှိပါဘူး။ သူတို့ရဲ့ လူကြီးစိတ်က နေရာယူတာများနေတဲ့သူတွေပဲ ရှိပါတယ်။ ဒီလိုနားလည်လိုက်ရင် “မရင့်ကျက်သူ” ကလည်း တခါတခါ လူကြီးဆန်ဆန်ပြုမူနိုင်သလို “ရင့်ကျက်သူ” ကလည်း ကလေးဆန်ချင်ဆန်နိုင်တယ်ဆိုတာ နားလည်မှာပါ။

မိဘစိတ် (Parent) ကို ၂မျိုးခွဲနိုင်ပါတယ်။ ပထမတစ်ခုက “ငါလုပ်သလိုလုပ်” ဖြစ်ပြီး ဒုတိယတစ်ခုကတော့ “ငါပြောသလိုလုပ်၊ ငါလုပ်သလိုမလုပ်နဲ့” ဆိုတာပါ။
ကလေးစိတ် (Child) ဟာလည်း ၂မျိုးရှိပါတယ်။ ပထမတစ်မျိုးကတော့ မိဘစိတ်နဲ့ ပြောတာကို တုံ့ပြန်တာပါ။ မိဘစိတ်က ဖြစ်စေချင်တဲ့အတိုင်း လိုက်လုပ်တာဖြစ်နိုင်သလို မလုပ်ဘဲရှောင်လိုက်တာမျိုးလည်း ဖြစ်နိုင်ပါတယ်။
ဒုတိယတစ်မျိုးကတော့ ပုန်ကန်ချင်စိတ်ပါ။

လူတိုင်းမှာ ဒီစိတ် ၃မျိုးလုံးလိုအပ်ပါတယ်။ ကလေးစိတ် (Child) ဟာ ဖန်တီးနိုင်စွမ်း၊ ပျော်ရွှင်မှု၊ ထိုးထွင်းသိမှု စတာတွေအတွက်အရေးပါပါတယ်။
လူကြီးစိတ် (Adult) ဟာလည်း ဖြစ်တန်စွမ်းတွေကို စဉ်းစားနိုင်တဲ့အတွက် လောကကြီးနဲ့ဆက်ဆံတဲ့နေရာမှာ အသုံးတည့်ပါတယ်။ Survival အတွက် အလိုအပ်ဆုံးပါပဲ။ ဥပမာ ကားရှုပ်တဲ့လမ်းမကြီးကို ဖြတ်ကူးမယ်ဆိုရင် ကလေးစိတ်နဲ့ ဘာမှမကြည့်ဘဲပြေးသွားလို့မရပါဘူး။ လူကြီးစိတ်နဲ့ ကားရှင်းအောင် စိတ်ရှည်ရှည်ထား စောင့်ရပါတယ်။

မိဘစိတ် (Parent) ကိုတော့ မိဘတစ်ယောက်ဖြစ်ဖို့အတွက် လိုအပ်ပါတယ်။ တချိန်ကျရင် ကလေးတွေမွေးလာကြဦးမှာဖြစ်တဲ့အတွက် ဒီစိတ်ကလည်း မရှိမဖြစ်လိုအပ်ပါတယ်။

ခုချိန်ထိ ဖတ်လာတဲ့အထဲ ရှုတ်ထွေးမှုတွေရှိနေနိုင်ပါတယ်။ အောက်မှာ ဥပမာတွေနဲ့ ပြန်ရှင်းပြပါမယ်။
ကိုယ့်ရည်းစားက ကလေးစိတ် (Child) နဲ့ ကိုယ့်ကိုပြဿနာရှာတယ်ဆိုပါစို့။ ဒါဆိုရင် ကိုယ့်ရဲ့စိတ် ၃မျိုးထဲက ဘယ်စိတ်နဲ့တုံ့ပြန်မလဲ?
အဖြစ်သင့်ဆုံးကတော့ မိဘစိတ်ပါပဲ။ (မိဘလို့ စိတ်ထဲမှာ မတွေးပါနဲ့… ၁၅၀၀ တွေ ၅၂၈ တွေလည်း မဟုတ်ပါဘူး… မိဘစိတ်ပါ…)

ရှင်းအောင်ပြောရရင် “နင်ကငါ့ကိုဂရုမစိုက်ဘူး” ဆိုပြီး စိတ်ကောက်တဲ့အခါ ကိုယ်ကလည်း “နင်ကငါ့ကို အမြဲစိတ်ကောက်နေတာပဲ” ဆိုပြီး စိတ်ပြန်ကောက်ရင် ဒါဟာ ကလေးစိတ်အချင်းချင်း ဆက်ဆံနေကြတာဖြစ်သွားပါပြီ။ အဲ့တော့ ပြေလည်ဖို့မရှိပါဘူး။
ဒီနေရာမှာ ကိုယ်က ဘာမှသိပ်ပြောမနေဘဲ ဂရုစိုက်ပြလိုက်ရင် ပြဿနာပြေလည်သွားနိုင်ပါတယ်။

ပြောချင်တာက ဖျားနေတဲ့ကလေးက ရေတောင်းသောက်တဲ့အခါ အမေက ရေသွားခပ်ပေးသလိုပါပဲ။ ဒါကို “နင့်ဘာသာနင်သွားခပ်” ဆိုပြီး ပြောလိုက်ရင် ကလေးက ငိုမှာပေါ့။ ဒါကြောင့် ကလေးစိတ် (Child) နဲ့ပြောတဲ့အခါ မိဘစိတ် (Parent) နဲ့တုံ့ပြန်သင့်ပါတယ်။

နောက်တစ်ခုကတော့ လူကြီးစိတ် (Adult) နဲ့ ပြောတာမျိုးပါ။ ဥပမာ ယောက်ျားက “TV အသစ်ဝယ်လိုက်တာ ဒီလ လစာကုန်သွားတယ်… ဒါကြောင့် တစ်လလောက် ချွေတာစားကြရအောင်” လို့ ပြောတယ်။ ဒါဆိုရင် မိန်းမအနေနဲ့ “ဟုတ်တယ်… စျေးဖိုးချွေတာလိုက်မယ်…” ဆိုပြီး လူကြီးစိတ် (Adult) နဲ့ ပြန်ပြောရင် ပြဿနာမဖြစ်နိုင်ဘူး။ အဲ့ဒီလိုမှ မဟုတ်ဘဲ “ဘာလို့ချွေတာရမှာလဲ… နင်ရအောင်ရှာပေါ့…” ဆိုပြီး ကလေးစိတ် (Child) နဲ့တုံ့ပြန်တဲ့အခါ ကွိုင်တက်တာပေါ့။

ဒီတော့ ကလေးစိတ်နဲ့မိဘစိတ်၊ လူကြီးစိတ်နဲ့လူကြီးစိတ် ဆက်ဆံတဲ့အခါ အဆင်ပြေပါတယ်။ ဒါတွေကို Complementary Transactions လို့ခေါ်တယ်။

ပြဿနာဖြစ်လာတာက အဲ့ဒီဆက်သွယ်မှုတွေကနေ ဖောက်ဖျက်တဲ့အခါ ဖြစ်လာတာပါပဲ။ အဲ့ဒါကို Crossed Transactions လို့ခေါ်တယ်။ Adult to Adult ပြောနေပေမယ့် တုံ့ပြန်တာက Child to Parent လိုဖြစ်တာမျိုးပေါ့။

ဥပမာ “နင် ခုတလော အစားတွေအရမ်းစားနေတယ်နော်… ဘာပြဿနာတွေရှိနေလဲ” လို့မေးတာကို “ငါ့ကို အမြဲတမ်း ဝေဖန်ဖို့ပဲချောင်းနေတယ်… ငါ့ဘာသာ စားချင်စားမယ်၊ မစားချင်မစားဘူး…” ဆိုပြီးတုံ့ပြန်တာမျိုးပေါ့။
တကယ်ဆိုရင် “ပြဿနာမရှိပါဘူး။ စားချင်လို့စားနေတာ” လို့ပြောရင်ပြီးသလို “Stress တွေနည်းနည်းများနေလို့ပါ” ဆိုပြီး Adult to Adult ပြောလိုက်လည်း ပြီးတာပါပဲ။ ဒါတွေက နေ့စဉ်ဆက်ဆံတဲ့အခါ တွေ့ရတာများနေပါပြီ။

နောက်တစ်ခုကတော့ Adult to Adult ပြောတာကို Parent to Child တုံ့ပြန်တာပါ။ ဥပမာ “ငါ့နာရီကို တွေ့မိသေးလား” ဆိုပြီး မေးတာကို “အမြဲပျောက်နေတာပဲ… ကိုယ့်ဘာသာသိအောင်လုပ်ထားပေါ့… ကလေးမှမဟုတ်တော့တာ…” ဆိုပြီး တုံ့ပြန်လိုက်တာမျိုးပေါ့။ တကယ်ဆိုရင် “တွေ့မိတယ်” (သို့) “မတွေ့မိဘူး” Adult to Adult ပြောလိုက်ရင်ပြီးတာပဲကို။

ဒီတော့ စိတ် ၃မျိုးဆီရှိကြတဲ့လူ ၂ယောက်ဆက်ဆံတဲ့အခါမှာ ဖြစ်နိုင်တဲ့ Transactions ပေါင်း ၉ခုရှိတာပေါ့။
နောက်ပြီးတော့ ကိုယ်ကစကားတစ်ခွန်းပြောလိုက်ပေမယ့် တစ်ဖက်လူရဲ့ စိတ် ၂မျိုးကို သွားပြီးသက်ရောက်နေတာမျိုးလည်း ရှိပါတယ်။ ဒါကိုတော့ Ulterior Transactions လို့ခေါ်တယ်။ ဒါကကျတော့ လူတွေကို ကစား (Manipulate) တဲ့အပိုင်းဖြစ်သွားပါပြီ။

ဥပမာ အရောင်းကိုယ်စားလှယ်တစ်ယောက်က ဝယ်သူကို “အမနဲ့ ဒီအင်္ကျီတော်တော်လိုက်တယ်… ဒါပေမယ့် စျေးတော်တော်ကြီးတယ်…” လို့ပြောလိုက်တဲ့အခါ “ဟုတ်တယ်… စျေးတော်တော်ကြီးတာပဲ…” လို့တုံ့ပြန်ခြင်းဟာ Adult to Adult ထဲဝင်သွားပါတယ်။ ဒါဆိုပြဿနာမရှိပါဘူး။
ဒါပေမယ့် ရောင်းချင်တဲ့သူ Manipulate လုပ်တဲ့အထဲဝင်သွားပြီး ခံစားချင်နောက်လိုက်မိရင်တော့ “စျေးကြီးလည်း တတ်နိုင်တယ်… အဲ့တစ်ထည်ယူမယ်…” လို့တုံ့ပြန်တတ်ပါတယ်။ ဒီတော့ ဒါဟာ Child to Adult တုံ့ပြန်မှုဖြစ်သွားပါတယ်။ ကိုယ့်ရဲ့ Child စိတ်ပေါ်လာအောင် သူက Manipulate လုပ်လိုက်တာပါ။

Ulterior Transaction နောက်တစ်မျိုးကိုတော့ ဖွန်ကြောင်တဲ့အခါမှာတွေ့ရပါတယ်။ ကောင်လေးက “ခုချိန်ထိ ချစ်ရမယ့်သူမတွေ့သေးဘူး… တစ်ယောက်လောက်တော့ ထားကြည့်ချင်သား …” လို့ပြောတဲ့အခါ ကောင်မလေးက “ငါလည်းဒီလိုပဲ… ဒါကြောင့် ခုချိန်တစ်ယောက်လောက် ထားကြည့်ရင်ကောင်းမလား စဉ်းစားနေတာ” လို့ တုံ့ပြန်တယ်ဆိုကြပါတော့။ အပေါ်ယံကြည့်လိုက်ရင်တော့ Adult to Adult ကိုယ့်အကြောင်းတွေကို ပြောပြနေသလိုပါပဲ။ ဒါပေမယ့် စိတ်ထဲမှာက Child to Child ပြောရင်း ဖွန်ကြောင်နေကြတာပါ။

ဒီတော့ အခုရေးထားတွေက အကင်းပဲရှိပါသေးတယ်။ နေ့စဉ်ပြောဆိုနေတာတွေကို ပညာရှင်တွေက ခုလို Categorize လုပ်လိုက်တဲ့အခါမှာ ပိုပြီးမြင်ရလွယ်သွားပါတယ်။ ဒါဆိုရင် ဘယ်လိုအခြေအနေမျိုးကို ဘယ်လိုတုံ့ပြန်ရမလဲဆိုတာ စိတ်ရှင်းရှင်းနဲ့ သိနိုင်သွားပါလိမ့်တယ်။ ဘဝတစ်လျှောက်ကြုံရမယ့် ပြဿနာပေါင်း သောင်းခြောက်ထောင်ထဲမှာ ဒီအကြောင်းကို နားလည်လို့ ပြဿနာတစ်ခု၊ နှစ်ခုလျော့သွားလည်း မဆိုးပါဘူး။
နောက်အပိုင်းတွေ ဆက်ရေးပါဦးမယ်။

SAGAN

Next Post, Previous Post မနှိပ်ဘဲ OUO Link ကနေ ၁ပုဒ်ချင်းဝင်ဖတ်ပြီး ကူညီပါ။
အသိအမြင်၊ အတွေးအခေါ် အသစ်တစ်ခုခုရသွားလို့ လှူဒါန်းလိုပါက Science Nuts (Facebook Page) ကို ဆက်သွယ်လှူဒါန်းနိုင်ပါတယ်။
လှူသမျှငွေအကုန်လုံးကို လိုအပ်တဲ့နေရာတွေမှာ ပြန်လည်လှူဒါန်းပေးသွားမှာပါ။