လွန်ခဲ့တဲ့ ၂နှစ်ကျော်လောက်က ကျနော် Facebook မှာ ဖြည့်စွက်စာကြော်ငြာ post တခုတွေ့ပါတယ်။
သူက တွေ့နေကျ လူပိန်းကြော်ငြာတွေနဲ့မတူဘဲ ဘယ်ဟာတွေကို ဘယ်လိုသုတေသနလုပ်ထားတယ်။ ဘယ်လိုအဖြေထွက်တယ်။ ဘယ်လိုစမ်းသပ်ထားတာ ဘာတွေကောင်းတယ်ဆိုပြီး
သုတေသနစာတမ်းတွေနဲ့ အတိအကျရေးပြထားတာပါ။
ရုတ်တရက် သာမန်ကာလျှံကာဖတ်ကြည့်ရင်တော့ တကယ့်ဆေးပညာရှင်ရေးထားသလိုပဲ အချက်အလက်နဲ့ရေးထားတာမို့ ယုံချင်စရာကြီးပါ။
နိုင်ငံခြား website link တွေပါထည့်ထားတော့ (ဘယ်သူမှလဲဝင်မဖတ်မှန်းသိလို့လားမသိ) တကယ်ပဲ သူရောင်းတာတွေက သုတေသနလုပ်ထားပြီးသား အကျိုးရှိတယ်လို့ပဲ တွေးမိမှာပါ။
ကျနော်ကိုယ်တိုင်လဲ ဝါနုခဲ့စဥ်က ယုံမိတော့မလိုဖြစ်ခဲ့ဖူးပါတယ်။
သူ့ page ကိုဝင်ကြည့်တော့လဲ တခြားဆေးနဲ့ပတ်သက်တာတွေကိုပါ ရေးပြထားတာတွေ့ရပါတယ်။ post တိုင်းလိုလိုကို သုတေသနအရ သုတေသနအရဆိုပြီး အပ်ကြောင်းထပ်နေအောင်ပြောထားပါတယ်။
စမ်းထားတဲ့ သုတေသနစာတွေကိုပါ ဝင်ဖတ်ပါဆိုပြီး link တွေထည့်ပေးထားပါတယ်။ အဲ့လိုအလားတူ post တွေမြင်ဖူးကြမှာပါ။
ဒါဆို မေးခွန်းလေးဖြေကြည့်ရအောင်။
သုတေသနလုပ်ထားတိုင်း ယုံလို့ရပြီလား?
Medical research လို့ခေါ်တဲ့သုတေသနလုပ်ခြင်းဟာ ဆေးပညာ သိပ္ပံပညာရဲ့ အသက်ပါ။ သုတေသနမလုပ်ထားဘဲ ဘာဆေးမှထုတ်လို့မရပါ။ဆေးပညာမှာ သုတေသနသာ ဘုရား၊ သုတေသနသာ ကိုးကွယ်ရာဖြစ်ပါတယ်။
သို့သော် သုတေသနလုပ်ထားတိုင်း မမှန်ပါဘူး။
သုတေသနလုပ်ရတဲ့အဆင့်တွေက အများကြီးရှိပြီး အဆင့်တိုင်းမှာ အမှားတွေရှိနိုင်ပါတယ်။ လူတွေကပဲလုပ်ကြတာဖြစ်လို့ သုတေသနတွေမှာ ဘက်လိုက်မှုတွေ၊ ရောချမှုတွေ (bias) တွေအများကြီးပါနေတတ်ပါတယ်။
ဥပမာလေးတွေပြောပြပါမယ်။
စမ်းသပ်ချက်အရ ဆရာခိုကိုသောက်ရင် ချောင်းဆိုးပျောက်တယ်လို့ သုတေသနလုပ်ထားပါတယ်။
ဒါဆို အပေါ်ကစာသားကို ယုံလို့ရပြီလား။
မရသေးပါဘူး။
သုတေသနက လူဘယ်နှယောက်နဲ့စမ်းထားတာလဲဆိုတဲ့ sample size ကိုကြည့်ရပါတယ်။ လူ၂ယောက်ထဲနဲ့စမ်းထားပြီး ဆရာခိုက ချောင်းဆိုးပျောက်တယ်…လူတိုင်းသုံးလို့ရပါတယ်လို့ပြောလို့လုံးဝမရပါ။
လူပေါင်းများစွာသုံးဖို့ဆိုရင် လူပေါင်းများစွာနဲ့စမ်းသပ်ရပါတယ်။ စာဖတ်သူနဲ့ ကျနော် ၂ယောက်ထဲစမ်းထားတဲ့ဆေးကို တနိုင်ငံလုံးသောက်ပါလို့ ပြောလို့မရပါ။
နောက်တချက်က သုတေသနကို ဘယ်လောက်ကြာကြာစမ်းထားသလဲ အရေးကြီးပါတယ်။ တစ်ရက် ၂ရက်စမ်းရုံနဲ့ side-effect တွေ ဆိုးကျိုးတွေဘာမှ မသိနိုင်သေးပါ။ ရေတိုရေရှည်ကောင်းကျိုးဆိုးကျိုးတွေကို နှစ်နဲ့ချီပြီး လေ့လာရပါတယ်။ ဒါကြောင့် ဆေးတခုထွက်ဖို့ စျေးကွက်ထဲရောက်ဖို့အလွန်ကြာပါတယ်။
နောက်တခါ သုတေသနကို ဘယ်လိုလုပ်ထားလဲဆိုတာကြည့်ရပါတယ်။
ကိုယ်နဲ့သိတဲ့ဘော်ဒါတွေကိုခေါ်ပြီး ငါ့ကိုကူညီပါဆိုပြီး စမ်းသပ်ခိုင်းလို့မရပါ။
စမ်းမယ့်အရာအကြောင်း အစမ်းခံမယ့်သူကို ပေးမသိရသလို ထွက်လာတဲ့အဖြေကိုလဲ တတ်နိုင်သမျှလျှို့ဝှက်ထားပြီး အကုန်ပြီးတော့မှ ပြောပြရပါတယ်။
ဒါကို blinding လုပ်တယ်လို့ခေါ်ပါတယ်။
Double blind study, triple blind study စသဖြင့်အဆင့်ဆင့်ရှိပါတယ်။
အစမ်းခံမယ့်သူတွေကိုရှာဖွေတဲ့နေရာမှာလဲ ဘက်မလိုက်ဘဲ ရွေးချယ်ရပါတယ်။ အစမ်းခံမယ့်သူတွေကို ၂အုပ်စုခွဲပြီး စံအဖွဲ့ (control group) ထားကာ လေ့လာရပါတယ်။
စမ်းတဲ့နေရာမှာလဲ bias တွေမပါအောင်စမ်းသပ်ရပါတယ်။
သုတေသနရဲ့ bias တွေအကြောင်း အလျဥ်းသင့်တဲ့အခါ ထပ်ရေးပေးပါဦးမယ်။
နောက်ဆုံးအဖြေထွက်လာတဲ့အခါလဲ အမှားပါမပါ ပြန်တွက်ချက်ရပါတယ်။ ပြီးတဲ့အခါ နာမည်ကျော်ဆေးပညာစာစောင်တွေမှာ တင်သွင်းရပါတယ်။
နာမည်ရှိဆေးပညာစာစောင်တွေမှာ ဖော်ပြခြင်းခံရတဲ့ သုတေသနစာတမ်းတွေက တကယ်ယုံကြည်စိတ်ချလို့ရပါတယ်။
ဒါကြောင့် ယုံရလားမရသလားဆိုတာကို အလွယ်သိချင်ရင် ဘယ်စာစောင် ဘယ်website မှာဖော်ပြတဲ့ သုတေသနလဲဆိုတာ ရှာကြည့်လို့ရပါတယ်။
ဥပမာအနေနဲ့
- New England Journal of Medicine
- The Lancet Medical journal
- Journal of the American Medical Association
- Medscape
စတဲ့နေရာတွေမှာ သုတေသနစာတမ်းတွေလေ့လာလို့ရပါတယ်။
ဒီလိုလေ့လာတဲ့သုတေသနတွေက တကြိမ်တခါလုပ်ရုံနဲ့မပြီးပါ။
ဥပမာ ကြက်သွန်ဖြူကို
England မှာ လေ့လာတော့ ကောင်းတယ်ထွက်တယ်။ ဂျာမနီမှာ သုတေသနလုပ်တော့ မကောင်းဘူးအဖြေထွက်တယ်။
ပြင်သစ်မှာစမ်းတဲ့အခါ သိပ်မသေချာဘူး။ နောက်ဆုံးအမေရိကန်မှာ လူအများကြီးနဲ့ထပ်စမ်းတယ်။ အဖြေကကောင်းတယ်။
ဒါဆို အပေါ်ကစမ်းခဲ့တဲ့ နိုင်ငံ ၄ခုက သုတေသနတွေကို အကုန်စုပေါင်းပြီး meta-analysis လို့ခေါ်တဲ့ စစ်ဆေးမှုထပ်လုပ်ကာ နောက်ဆုံးအဖြူအမည်းသဲကွဲအောင် အဖြေထုတ်ရပါတယ်။ ဒီလိုအဖြေမျိုးကိုသာ ယုံကြည်ထိုက်ပါတယ်။
ဒီလောက်ဆိုရင် သုတေသနတွေရဲ့ ခက်ခဲပုံ၊ အချိန်ယူရပုံ၊ သုတေသနတိုင်း မယုံရသေးဘူး အထပ်ထပ်စစ်ဆေးရသေးတယ်ဆိုတာ မြင်လောက်ပြီထင်ပါတယ်။
သုတေသနတခုလေးလုပ်ထားတာကို ပြရုံနဲ့ ပုံအောမယုံမိပါစေနဲ့။ အသိဉာဏ်ကြွယ်တဲ့ စာဖတ်သူတွေများများပေါ်ထွက်လာရင် ကျေနပ်ပါပြီ။
Dr. Venice
အသိအမြင်၊ အတွေးအခေါ် အသစ်တစ်ခုခုရသွားလို့ လှူဒါန်းလိုပါက Science Nuts (Facebook Page) ကို ဆက်သွယ်လှူဒါန်းနိုင်ပါတယ်။
လှူသမျှငွေအကုန်လုံးကို လိုအပ်တဲ့နေရာတွေမှာ ပြန်လည်လှူဒါန်းပေးသွားမှာပါ။
