Science Nuts

Cookies & Our Daily Lives

အပေါ်ကလိုမျိူး မေးခွန်းလေးတွေကို ကျွန်ုပ်တို့ အားလုံးမြင်ဖူးကြမှာပါ။ ခုဒီစာကို ဖတ်နေတဲ့ website မှာတောင် ရှိချင်ရှိနေမှာပါ။ Cookie တွေဟာ ကျွန်တော်တို့အားလုံးရဲ့ internet အသုံးပြုမှုကို များစွာသက်ရောက်နေပါတယ်။

ဒီနေ့ခေတ်မှာ Cookie မသုံးတဲ့ website ကြီးကြီးမားမားဆိုတာ မရှိသလောက်ပါပဲ။ Facebook, Twitter တို့လို social media service ကြီးတွေကအစ Amazon လို e-commerce site တွေနဲ့ personal blog လေးတွေအထိ Cookie တွေကို အသုံးပြုကြပါတယ်။ ဒီလို Cookie တွေကို သုံးခြင်းအားဖြင့် အကျိုးကျေးဇူးတွေ၊ တနည်းအားဖြင့် ထူးခြားတဲ့ လုပ်ဆောင်ချက်တွေကို ရရှိနိုင်စေပါတယ်။

ဘယ်လို လုပ်ဆောင်ချက်တွေကို ဆောင်ရွက်နိုင်စေမလဲဆိုတာကိုသိဖို့အတွက် Cookie တွေရဲ့ အခြေခံအလုပ်လုပ်ပုံကို သိဖို့လိုလာပါတယ်။

Cookie ဆိုတဲ့ အင်တာနက် နည်းပညာကို 1994 ခုနှစ်မှာ Netscape မှာအလုပ်လုပ် နေတဲ့ software engineer တစ်ဦးဖြစ်တဲ့ Lou Montulli ကစတင် တီထွင်ခဲ့တာပါ။ Netscape ဆိုတာ ထိုစဥ်က microsoft နဲ့အပြိုင် နာမည်ကြီးခဲ့တဲ့၊ web နည်းပညာပေါင်းများစွာကို သက်ရောက်စေခဲ့တဲ့ company ကြီးတစ်ခုပါ။

90s ခုနှစ်များတုန်းက website တွေမှာ ကြီးမားတဲ့ ပြသနာတစ်ခုက user တစ်ယောက်ချင်းစီရဲ့ အချက်အလက်ကို web server ကထိန်းသိမ်းမပေးထားနိုင်တာပါ။

စာဖတ်သူတွေ မြင်သာအောင်ပြောရရင် ကျွန်တော်တို့ ယနေ့ခေတ်မှာဆို social media site တစ်ခုကို login ၀င်တယ်ပဲဆိုပါဆို့။ ကျွန်တော်တို့ အချက်အလက်တွေကို မှန်အောင်ရိုက်ထည့်ပြီး login တစ်ခါ၀င်ပြီးတာနဲ့ အဲ့ website ထဲမှာ ကြိုက်တဲ့ page ကိုခေါ်ကြည့်လို့ရပါပြီ။

ဆိုလိုတာက ကျွန်တော်တို့ message တွေပို့တဲ့ page ကိုပဲသွားမလား… ဓာတ်ပုံတွေရှိတဲ့ page ကိုပဲသွားမလား… ကျွန်တော်တို့ logout မလုပ်မချင်း page တွေခေါ်ကြည့်လို့ ရပါတယ်။ page တစ်ခုကိုနှိပ်ပြီး၀င်တယ်ဆိုတာ အရှင်းဆုံးပြောရရင် browser ကနေ server ကို [ဒီ page ကိုပေးပါဦး] ဆိုပြီး ‘request’ လှမ်းလုပ်တာပါ။

ဒီနေရာမှာတစ်ခု ပြောစရာရှိတာက အင်တာနက်ဟာ HTTP ခေါ် Hypertext Transfer Protocol ဆိုတဲ့ နည်းပညာပေါ်မှာ အခြေခံထားပါတယ်။ HTTP ရဲ့ သဘောသဘာ၀က ‘stateless’ ဖြစ်ပါတယ်။ ‘stateless’ ဆိုတာက browser ကနေ server ဆီကို request တစ်ခုလုပ်တိုင်းမှာ ယခင်က request တွေနဲ့ သက်ဆိုင်ခြင်းမရှိတာပါ။

Browser က request တစ်ခုလုပ်တယ်၊ server က response ပြန်ပေးတယ်၊ အဲ့ response က page တစ်ခုဖြစ်ချင်ဖြစ်မယ်၊ browser ဆီပြန်ရောက်တယ်၊ ပြီးရင် HTTP ဆက်သွယ်မှုပြီးပါပြီ။ server ရဲ့ memory ပေါ်မှာ client ဖြစ်တဲ့၊ တောင်းဆိုသူဖြစ်တဲ့ browser ရဲ့ အခြေအနေ ‘state’ ကို သိမ်းဆည်းထားတာမျိုး မရှိပါဘူး။ အဲ့အတွက်ကြောင့် client ဖြစ်တဲ့ browser က ဆက်သွယ်မှူတိုင်းမှာ လိုအပ်တဲ့ အချက်အလက်မှန်သမျှကို တစ်ပါတည်းပေးပို့ရပါတယ်။

ခုနက social media ဥပမာနဲ့ပြန်ပြောရရင် အဲ့တာဆို ကျွန်တော်တို့က login တစ်ခါ၀င်ပြီးရုံနဲ့မရတော့ပါဘူး။ ကျွန်တော်တို့ လိုချင်တဲ့ page တစ်ခုကို တောင်းတိုင်းတောင်းတိုင်း [request လုပ်တိုင်း] ကျွန်တော်တို့ login ပြန်ဝင်ပြီး ကျွန်တော်တို့ရဲ့ အချက်အလက်တွေကို ပြန်ပြန်ပို့နေရတော့မှာပါ။ ဘာလို့လဲဆိုတော့ server ဘက်ကနေ စဥ်းစားကြည့်ရင် ကျွန်တော်တို့ user တွေရဲ့ ‘state’ ကိုထိန်းသိမ်းမထားတဲ့ အတွက် နောက်တက်လာတဲ့ request တစ်ခုဟာ server နဲ့ အရင်က ချိတ်ဆက်ဖူးထားတဲ့ user လား၊ ဒါမှမဟုတ် login မ၀င်ရသေးတဲ့ အပြင်ကလူလားဆိုတာ ခွဲလို့မရနိုင်ပါဘူး။

ခွဲလို့ရနိုင်ဖို့ အတွက်ဆို ကျွန်တော်တို့က server ကို page အသစ်တွေတောင်းပြီး request လုပ်တိုင်းလုပ်တိုင်းမှာ ‘ကျွန်တော်က ခုလေးတင် login ၀င်ပြီး ချိတ်ထားတဲ့သူဖြစ်ပါတယ်’ ဆိုတာကို ပြနိုင်မယ့် information တစ်ခုခုကို သယ်သွားပေးဖို့လိုပါတယ်။ အဲ့ဒီ identifier information လေးကိုလည်း user က page တစ်ခုပြောင်းတိုင်း username နဲ့ password ရိုက်ထည့်နေစရာမလိုဘဲ သယ်သွားပေးနိုင်ရပါမယ်။ ဒါမှ user experience အရအဆင်ပြေမှာပါ။ ဒီလိုအခြေအနေ မျိုးကို ဖြေရှင်းဖို့ အတွက် cookie ဆိုတာ ဖြစ်လာပါတယ်။

Cookie ဆိုတာတော့ browser ထဲမှာသိမ်းထားတဲ့ data သေးသေးလေးတွေပါပဲ။ Browser မှာသိမ်းတယ်ဆိုကတည်းက ကိုယ့် device မှာသိမ်းတာပါပဲ။ ကိုယ့် storage ထဲကပဲပေါ့။ ဒါပေမဲ့ cookie တွေက အလွန်သေးငယ်တဲ့ data ဖြစ်လို့ အများဆုံး 4KB လောက်အထိပဲ ရှိနိုင်ပါတယ်။

သူတို့ကို ထိထိရောက်ရောက်သုံးဖို့အတွက် အများကြီးလဲမလိုပါဘူး။ Cookie တွေကို key နဲ့ value ဆိုပြီးတွဲပြီးသိမ်း ကြပါတယ်။ Cookie တွေကို မိမိတို့ အသုံးပြုတဲ့ website တွေကပဲ သတ်မှတ်ပါတယ်။ အဲ့လိုသတ်မှတ်ပြီး browser မှာသိမ်ထားတဲ့ cookie တွေကို website တူနေရင် request လုပ်တိုင်ထည့်ထည့်ပို့ပေးပါတယ်။ အဲ့တာကို မြင်သာအောင် ကျွန်တော်တို့ရဲ့ social media site လေးရဲ့ ဥပမာနဲ့ပဲ ပြပါမယ်။

User တစ်ယောက်ဖြစ်တဲ့ kyaw kyaw က ကျွန်တော်တို့ ရဲ့ site လေးကို login ၀င်လာပြီဆိုပါစို့။ သူ့ရဲ့ email နဲ့ password ရိုက်ထည့်မယ်ပေါ့။ သူရိုက်ထည့်ပြီး login ခလုတ်ကို နှိပ်လိုက်တဲ့ အချိန်မှာ သူ့ဆီကနေ server ကို request တစ်ခုသွားတက်ပါတယ်။ အဲ့ request ထဲမှာ သူ့ရဲ့ email နဲ့ password ပါသွားပါမယ်။

server ကိုရောက်တဲ့အခါမှာတော့ server က ပို့လိုက်တဲ့ email နဲ့ password မှန်မမှန်၊ ရှိမရှိ database နဲ့ တိုက်စစ်ပါတယ်။ မှန်တယ်ဆိုရင် server က kyaw kyaw အတွက် သီးသန့်ဖြစ်တဲ့ unique ဖြစ်တဲ့ token လေးတစ်ခုကို ဖန်တီးပြီး kyaw kyaw ဆီ/browser ဆီကို ပြန်ပို့လိုက်ပါတယ်။ Browser ကအဲ့ဒီ token ဆိုတဲ့ data လေးကို ခုနက ပြောတဲ့ အတိုင်း ဒီ social media site ရဲ့ cookie တစ်ခုအနေနဲ့ လက်ခံသိမ်းဆည်း ထားလိုက်ပါတယ်။

[ token : eyJhbGciOiJIUzI1NiIsInR5cCI6IkpXVCJ9 ]

ဒါက မြင်သာအောင်ပြတာပါ။ လက်တွေ့မှာ user experience ကောင်းဖို့ site တွေက cookie တွေအမျိုးမျိုးကို လုပ်ဆောင်မှုအမျိုးမျိုးအတွက် သုံးကြပါတယ်။

Name:Value အတွဲပေါင်းများစွာတွေ့ရမှာပါ၊ Science Nuts Blogs ရဲ့ cookie များဖြစ်ပါတယ်၊ ကြည့်ချင်ရင်တော့ browser မှာသုံးနေတုန်း right-click ထောက်ပြီး Inspect Element ကိုနှိပ်ပြီး ပြထားတဲ့ tab မှာ ရှာကြည့်လို့ရပါတယ်

အဲ့တာဆို kyaw kyaw က site ထဲဝင်လို့ရသွားပါပြီ။ ဒါကို authenticate ဖြစ်သွားတယ်လို့လည်း ခေါ်ပါတယ်။

kyaw kyaw က home page မှာမကြည့်ချင်တော့ပဲ photo page ကိုသွားချင်တယ်ဆိုပါတော့။ အဲ့အခါမှာလည်း kyaw kyaw က photo page ကိုသွားတဲ့ ခလုတ်လေးကို နှိပ်လိုက်တာနဲ့ ခုနကလိုပဲ kyaw kyaw ရဲ့ browser က server ဆီကို request တစ်ခုလုပ်ပါတယ်။၊

kyaw kyaw ရဲ့ browser က request လုပ်တိုင်းမှာ ဒီ social media site အတွက် browser ထဲမှာသိမ်းထားတဲ့ Cookie ရှိမရှိ အရင်ကြည့်ပါတယ်။ ရှိခဲ့တယ်ဆိုရင် အဲ့ဒီ cookie တွေအကုန်လုံးကို request နဲ့အတူ ထည့်ပြီး server ထံပေးပို့သွားမှာပါ။

kyaw kyaw မှာ ဒီ site ရဲ့ cookie [ token : eyJhbGciOiJIUzI1NiIsInR5cCI6IkpXVCJ9 ] ရှိနေတဲ့အတွက် ဒီ token လေးကို တွဲပြီးပေးပို့သွားပါတယ်။ server က request ကို လက်ခံရရှိတဲ့အခါမှာ kyaw kyaw ရဲ့ token ဟုတ်မဟုတ် ခုနကလိုပဲနဲ့တိုက်ဆိုင်စစ်ဆေးပါတယ်။ ဟုတ်တယ်ဆိုရင် သူတောင်းလိုက်တဲ့ photo page ကို ပြန်ပေးလိုက်ပါတယ်။ ဒီလိုနဲ့ ဒီ site မှာရှိတဲ့ ဘယ် page ကိုမဆို ဘယ် resource ကိုမဆို request လုပ်တိုင်းမှာ cookie ထဲမှာရှိတဲ့ data တွေကို သုံးနေတဲ့ kyaw kyaw တောင်သိစရာမလို့လိုက်ပဲ ထည့်ထည့်ပြီး ပို့ပေးပါတယ်။ ဒီလိုနဲ့ သုံးတဲ့သူက site တစ်ခုထဲကို ၀င်သွားပြီး ဒီ page တွေ ဒီ resource တွေကို access လုပ်လို့ရတယ်ဆိုတဲ့ တစ်ဆက်တည်းဖြစ်တဲ့ seemless feeling ကိုရတာပါ။ တကယ်တော့ server က request တစ်ခုနဲ့ တစ်ခုသီးခြားစီပဲ treat လုပ်ပါတယ်။

ကျွန်တော် ‘ဒီ site’ လို့ ထည့်ထည့်ပြောနေရတာက browser က အခြား site ကိုလုပ်တဲ့ request တွေမှာ ဒီ site က cookie တွေကို ထည့်ပို့မှာမဟုတ်ပါဘူး။ ဆိုလိုတာက facebook.com အတွက် login ၀င်ထားတုန်းက browser ထဲမှာရှိနေတဲ့ cookie ကို twitter.com သွားသုံးတဲ့အခါ ထည့်ထည့် မပို့ပါဘူး။ ထို့နည်းတူ twitter.com သုံးတုန်းက cookie ကိုလည်း တခြား site တွေမှာထည့်ပို့မှာ မဟုတ်ပါဘူး။

[အဲ့လိုသာ ပို့ရရင် browser ထဲမှာ ကိုယ်ကြည့်ထား ၀င်ထားသမျှ site တွေရဲ့ cookie တွေအကုန်လုံး အမြဲတမ်း ပို့နေရလို့ လေးကုန်မှာပါ၊ ဒီနေရာမှာ site နဲ့ပြောတာထက် request နဲ့ပြောတာပိုမှန်ပါမယ်၊ အများအားဖြင့် site တွေမှာက site တစ်ခုထဲကနေ site ပေါင်းများစွာကို request လုပ်ပြီး ပုံတွေ၊ ကြော်ငြာတွေ ထည့်ထားကြတတ်လို့ပါ]

ကျွန်တော်အပေါ်က ပြောခဲ့တဲ့ login/authentication ဥပမာလေးက cookie တွေရဲ့ အသုံး၀င်မှု တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းသာ ရှိပါသေးတယ်။ ဒါက မြင်သာအောင် အများသုံးတဲ့ login system လေးနဲ့ ပြောပြတာပါ။

cookie ကိုတခြားဥပမာနဲ့ ပေးရရင် ကျွန်တော်တို့ Amazon တို့ဘာတို့မှာ online shopping လုပ်ရင် ‘cart system’ ကိုမြင်ဖူးကြမှာပါ။ ‘Add to cart’ ဆိုရင် cart ထဲကိုထည့်၊ ကြိုက်ရာပစ္စည်းတွေကို ရွေးထည့်ပြီးရင် နောက်ဆုံးမှ counter မှာရှင်းရတဲ့ ပုံစံမျိုးလုပ်ထားတာပါ။ cart ထဲမှာရှိတဲ့ ပစ္စည်းတွေရဲ့ data ကို cookie အနေနဲ့ သိမ်းထားပေးတာပါ။

ဥပမာ ကျွန်တော်က စာအုပ်လေးတစ်အုပ် ခြင်းတောင်းထဲထည့်ပြီးသွားရင် တခြား page တွေလျှောက်ကြည့်ပြီး တခြားဟာတွေ ထည့်ချင်ထည့်ဦးမှာပါ။ တခြား page တွေသွားခေါ်ကြည့် [request လုပ်] တိုင်းမှာလည်း ကျွန်တော့် cookie ထဲမှာရှိတဲ့ ကျွန်တော် ပစ္စည်းဘယ်နှခု ထည့်ထားတယ်ဆိုတဲ့ data ကို ထည့်ထည့်ပို့ပေးသွားမှာပါ။ အဲ့အခါမှာ server က ကျွန်တော် ဘယ်နှခု ၀ယ်ထားပြီလဲဆိုတာသိပြီး ပြန်ပို့တဲ့ page တွေမှာလဲ cart နေရာမှာ (1) တို့ဘာတို့ noti လေးတက်တာတို့ ဖြစ်နေတာပါ။

ဒီလိုနဲ့ cookie တွေကို အသုံးပြုခြင်းအားဖြင့် browser တွေ application တွေမှာ login တစ်ခါ၀င်ပြီးထားရင် နောက်ထပ်၀င်စရာမလိုတာမျိုး၊ ကိုယ်သုံးထားတဲ့ website တွေပေါ်မူတည်ပြီး third-party cookie တွေနဲ့ personalized advertisement တွေ feature တွေ တက်နေတာမျိုးတွေ လုပ်လို့ရနိုင်လာပါတယ်။

ဆက်လက်ဖော်ပြပါဦးမည်။

Kevin

Note – စာဖတ်သူအများစု ဖတ်ရှုရအဆင်ပြေစေရန် Single Page Application များ၊ Token ဖြင့် identifiy လုပ်ရာတွင် သုံးသည့် JWT၊ Cookie Types၊ Local Storage စသည့်နည်းပညာအချို့ကို ချန်လှပ်ထားခဲ့ပါသည်။

Next Post, Previous Post မနှိပ်ဘဲ OUO Link ကနေ ၁ပုဒ်ချင်းဝင်ဖတ်ပြီး ကူညီပါ။
အသိအမြင်၊ အတွေးအခေါ် အသစ်တစ်ခုခုရသွားလို့ လှူဒါန်းလိုပါက Science Nuts (Facebook Page) ကို ဆက်သွယ်လှူဒါန်းနိုင်ပါတယ်။
လှူသမျှငွေအကုန်လုံးကို လိုအပ်တဲ့နေရာတွေမှာ ပြန်လည်လှူဒါန်းပေးသွားမှာပါ။

ရုပ်ရည်ချောမောခြင်းက နေ့စဥ်ဘဝမှာဘယ်လောက်ထိ အရေးပါနိုင်သလဲ?

ရှေးခေတ် ဂရိကဗျာဆရာတယောက်ကတခါတုန်းက အောက်ပါအတိုင်း ရေးခဲ့ဖူးပါတယ်။

“What is beautiful is good, and
who is good will soon be beautiful” တဲ့။

ကြည့်လို့လှနေရင် အလိုလိုကောင်းတယ်ထင်မိတယ်၊ ကောင်းတာလုပ်နေရင်လဲ အလိုလိုလှလာတာပါပဲတဲ့။

ဒီစာကြောင်းကို စာဖတ်သူတို့ သဘောတူပါသလား။ ရုပ်ရည်ချောမောမှုက လူမှုဘဝမှာ ဘယ်လောက်အထိ အရေးပါနိုင်တယ်လို့ ထင်ပါသလဲ။

၁၉၇၂ ခုနှစ်တုန်းက စမ်းသပ်မှုတခုလုပ်ခဲ့ပါတယ်။ လုပ်အားပေးမယ့်လူတွေကိုခေါ်လိုက်ပြီး စာအိတ် ၃ အိတ်စီပေးလိုက်ပါတယ်။ စာအိတ်တအိတ်စီမှာ ဓာတ်ပုံတပုံစီပါပြီး ရုပ်ချောတဲ့သူ၊ ရုပ်ရည်အသင့်တင့်ရှိသူနဲ့ ရုပ်ဆိုးသူ ၃ဦးရဲ့ ဓာတ်ပုံတွေထည့်ထားပါတယ်။

ဒီဓာတ်ပုံ ၃ပုံကိုကြည့်ပြီး ဒီဓာတ်ပုံထဲကသူတွေရဲ့ ကိုယ်ရည်ကိုယ်သွေး (personality) ကောင်းမကောင်း ခန့်မှန်းခိုင်းပါတယ်။ နောက်ပြီး ဒီဓာတ်ပုံတွေကိုပဲကြည့်ခိုင်းပြီး သူတို့နှင့်ကိုက်ညီမယ့် အလုပ်ရာထူးနှင့် အဲ့ဒီလုပ်ငန်းခွင်မှာသူတို့ဘယ်လောက်အတိုင်းအတာ အထိ ပျော်ရွှင်မလဲဆိုတာကိုပါ ခန့်မှန်းခိုင်းပါတယ်။

ဒီစမ်းသပ်ချက်ရဲ့အဖြေကတော့ ရုပ်အချောဆုံးဓာတ်ပုံပိုင်ရှင်က ကိုယ်ရည်ကိုယ်သွေးနဲ့ စိတ်ထားကောင်းမယ်လို့ အမှတ်ပေးထားကြပါတယ်။
ဒါ့အပြင် ရုပ်အချောဆုံးသူကိုပဲ တကယ့်ရာထူးကြီးကြီးရမယ်လို့ ခန့်မှန်းပေးကြပြီး အလုပ်မှာလဲ ဝန်ထမ်းတွေနဲ့ အဆင်ပြေမယ်လို့ ရွေးပေးကြပါတယ်။

ဒီစမ်းသပ်ချက်မှာ ပေးထားတာဆိုလို့ ဓာတ်ပုံလေးပဲရှိပြီး ဓာတ်ပုံထဲကလူအကြောင်း တလုံးမှမသိသေးတာတောင်မှ ဘက်လိုက်မှုတွေက စရှိနေပါပြီ။

စာဖတ်သူတို့အနေနဲ့ ဒီစမ်းသပ်ချက်ကို သိပ်အားမရသေးရင် နောက်ထပ်တခု စမ်းထားတာရှိပါသေးတယ်။

၁၉၇၄ ခုနှစ်မှာ ကျောင်းဆရာဆရာမတွေကို စာစစ်ပေးဖို့ဆိုပြီး ခေါ်ယူကာ အဖွဲ့၂ဖွဲ့ခွဲလိုက်ပါတယ်။ ပထမတဖွဲ့ကို Essay တပုဒ်ပေးစစ်ပါတယ်။ Essay စာရွက်မှာ ရုပ်ချောတဲ့မိန်းကလေးပုံကိုညှပ်ထည့်ပေးထားပါတယ်။
(ဓာတ်ပုံကိုဒီအတိုင်းပဲ မသိမသာညှပ်ထည့်ပေးတာဖြစ်ပြီး ဒီဓာတ်ပုံပိုင်ရှင်က ဒီ Essay ရေးတာတို့ဘာတို့ဆိုတာတွေ ဘာမှထည့်မပြောထားပါဘူး။)

နောက်တဖွဲ့ကိုလဲ တူညီတဲ့ တပုံစံတည်း Essay ကိုပဲပေးစစ်ပါတယ်။ဒါပေမယ့် ရုပ်ဆိုးဆိုးကောင်မလေးဓာတ်ပုံကို ကပ်ထည့်ပေးထားပါတယ်။ Essay ကရေးထားတာချင်း တလုံးမကျန်တူနေပေမယ့် စာစစ်သူတွေရဲ့ သဘောထားကတော့ ရေနဲ့ဆီလိုကွာနေပါသတဲ့။

ရုပ်ချောတဲ့ဓာတ်ပုံရတဲ့အဖွဲ့က ဒီ Essay ရေးတဲ့သူက အလွန် idea ကောင်းပြီး creative ဖြစ်တယ်လို့ ချီးကျူးကြပါတယ်။ ရုပ်ဆိုးတဲ့ဓာတ်ပုံရထားတဲ့အဖွဲ့ကကျ ဒီ Essay ကသာမန်ထက်မပိုဘူး အရေးအသားအစွမ်းမပြနိုင်ဘူးလို့မှတ်ချက်ချပါသတဲ့။

သိပ္ပံပညာရှင်တွေက မကျေနပ်ဘဲ နောက်ထပ် Essay တပုဒ်ထပ်စစ်ခိုင်းပါတယ်။ ဒီတခါကျ Essay ကို တမင်စုတ်ပြတ်နေအောင် ကပေါက်တိကပေါက်ချာရေးပြီး ရုပ်ချောတဲ့ဓာတ်ပုံနဲ့တွဲစစ်ခိုင်းပြန်ပါတယ်။

အဲ့အခါမှာလဲ ရုပ်ချောတဲ့ဓာတ်ပုံရတဲ့အဖွဲ့က ဒီEssay ကိုအရမ်းအပြစ်မပြောဘဲ သက်သက်ညှာညှာ အမှတ်ပေးထားတာကို ထပ်တွေ့ရပြန်ပါတယ်။

ဓာတ်ပုံလေးတပုံပဲ မတူအောင်ပေးထားပေမယ့် ရလာဒ်တူတူမထွက်ဘဲ ချောတဲ့သူက အလေးသာနေတာကိုတွေ့ရပါတယ်။

ဒီလိုဖြစ်တာကို “Halo effect” လို့ ခေါ်ပါတယ်။
Halo ဆိုတာက တိုက်ရိုက်ဘာသာပြန်ရင် သူတော်စင်တွေ နတ်သားတွေရဲ့ ဦးခေါင်းထက်က ကွင်းအဝိုင်းလေးကိုဆိုလိုတာဖြစ်ပြီး ကိုယ်ရောင်ကိုယ်ဝါ၊ နတ်ကျက်သရေ လို့လဲဘာသာပြန်နိုင်ပါတယ်။

ရုပ်ချောတဲ့သူဟာ ကိုယ်ရောင်ကိုယ်ဝါ ရုပ်ထွက်ပိုကောင်းတော့ လူတွေက တခြားနေရာတွေမှာလဲ ရုပ်ရည်လိုပဲ ထူးခြားမယ် ကောင်းမွန်မယ်ထင်ကြတာပါ။

ရုပ်ချောတာနဲ့ စာလဲတော်မှာပဲ။ စည်းကမ်းလဲရှိမှာပဲ။ စိတ်ထားလဲကောင်းမယ်ထင်တယ်။ လူကြီးမိဘကိုလဲရိုသေမှာပဲ။ အားကစားလဲတော်မယ်ထင်တယ်နော်ဆိုပြီး ရုပ်ရည်ကိုကြည့်ကာ အရာရာဆုံးဖြတ်လိုက်ကြတာကို Halo effect လို့ဆိုပါတယ်။

တရားရုံးမှာလဲ ရုပ်ချောတဲ့သူက ပြစ်ဒဏ်ကြီးကြီးမားမားမကျတတ်ဘဲ လျှော့လျှော့ပေါ့ပေါ့အပြစ်ပေးခံရတာကိုတွေ့ရပါတယ်။ ဒါကိုလဲ စမ်းထားတာရှိပါသေးတယ်။

၁၉၇၅ခုနှစ်မှာ တရားသူကြီးနဲ့ ဂျူရီအဖွဲ့ကို အစမ်းတရားရုံးပုံစံဖွဲ့ပြီး စီရင်ချက်ချတဲ့ စမ်းသပ်မှုငယ်ပြုလုပ်ခဲ့ပါတယ်။ ဓားပြမှုနဲ့ စွပ်စွဲခံရတဲ့ အမျိုးသမီးတွေကို စီရင်ချက်ချတဲ့အခါ ဓာတ်ပုံတွေမသိမသာပြထားပါတယ်။ ဥပဒေအရ ထောင်ဒဏ် ၁နှစ်ကနေ ၁၅နှစ်အထိအများဆုံးချပိုင်ခွင့်ရှိပါတယ်။

ရုပ်ချောတဲ့မိန်းကလေးတွေက ပျမ်းမျှ ထောင်ဒဏ်၃နှစ်သာ အချခံရပြီး ရုပ်ဆိုးတဲ့မိန်းမတွေကကျ ထောင်ဒဏ် အနည်းဆုံး ၅နှစ်အချခံရပါတယ်။ Control အဖွဲ့ကတော့ ဘာဓာတ်ပုံမှမပြထားတဲ့မိန်းကလေးတွေဖြစ်ပြီး သူတို့လဲ ၅နှစ်စီအချခံရတာမို့လို့ ရုပ်ချောရင်ကို ပြစ်ဒဏ်နည်းတာသိသာနေပါတယ်။

အလားတူစမ်းသပ်ချက်တွေ တပုံတပင်ကျန်ပါသေးတယ်။ ဘယ်လိုပဲစမ်းစမ်း လူတွေက ရုပ်ချောတဲ့သူကို မသိစိတ်ကဖြစ်စေ သိသိကြီးဖြစ်စေ ဘက်လိုက်တတ်ကြပါတယ်။

Halo effect ကိုရေးပြရခြင်းက ရုပ်ချောတဲ့သူနဲ့ မချောတဲ့သူကို ရန်တိုက်ပေးဖို့မဟုတ်ပါဘူး။
လူတွေက တခုခုကိုသဘောကျရင် စုံလုံးကန်းတတ်ကြပါတယ်။ ကိုယ်သဘောကျတဲ့ celebrity ဆိုရင် အမှားလုပ်မိရင်တောင် ခွင့်လွှတ်တတ်ကြပါတယ်။ Favourite အဆိုတော်ကြီး သီချင်းတစ်ပုဒ် ညံ့တူးနေရင်တောင် ဖြစ်တတ်ပါတယ်လေ… ဆိုပြီးအကောင်းမြင်ပေးတတ်ပါတယ်။

Halo effect ကရုပ်ရည်တင်မဟုတ်ပါဘူး။ လူ့စိတ်က သဘောကျတဲ့စိတ်ဝင်သွားရင် ဘာမဆို ကောင်းတယ်ပဲထင်သွားတတ်ပါတယ်။

ဒီကောင်မလေးချောတယ်… ဉာဏ်လဲကောင်းမှာပဲဆိုပြီး စိတ်က judge လုပ်သလို ဒီကောင့်ကိုကြည့်ရတာ ရုပ်ဆိုးလိုက်တာ… ကြပ်မပြည့်ဘူးထင်တယ်ဆိုပြီး အပေါ်ယံဆုံးဖြတ်နေကြတာကို သတိထားမိစေချင်လို့ပါ။

အရပ်ရှည်ရင် စာတော်မယ်… အပေါင်းအသင်းကောင်းမယ်…. အလုပ်ကြိုးစားမယ်ဆိုပြီး လူတွေထင်ကြလို့ အရပ်မြင့်တဲ့သူတွေက အလုပ်ပိုရတယ်ဆိုတဲ့လေ့လာချက်တွေရှိပါတယ်။ အရပ်အမြင့်စင်တီမီတာနဲ့အလိုက် လစာလဲတိုးလာတာကို လေ့လာထားတဲ့ တွေ့ရှိချက်တွေ ရှိပါတယ်။

ရုပ်ရည်ဟာ အပြင်လောကမှာရော လူတွေရဲ့မသိစိတ်ထဲမှာပါ အတော်အရေးပါတာကို လက်မခံချင်ပေမယ့် လက်ခံရမှာပါ။ ဘယ်လောက်ပဲ ရုပ်ရည်ကသာမည စိတ်ဓာတ်ကအဓိကဆိုပြီးဆိုပေမယ့် ရုပ်ရည်ကလဲ အလေးသာတာကို မြင်မိမှာပါ။
တကယ်က ရုပ်ရည်ချောတဲ့သူရော မချောတဲ့သူရောရဲ့ အပြစ်မဟုတ်ဘဲ အလွယ်တကူအပေါ်ယံဆုံးဖြတ်တတ်တဲ့လူ့စိတ်ကိုပဲ အပြစ်ပုံချရမှာပါ။

Halo effect ကိုသိထားခြင်းဖြင့် မိမိလူကြီးဖြစ်လာတဲ့အခါ (သို့) ရွေးချယ်မှုတခုခုလုပ်ရမယ့်အခါ ဘက်လိုက်မှုကင်းစွာနဲ့ အစွဲကင်းကင်း စဥ်းစားဆုံးဖြတ်နိုင်မယ်လို့ မျှော်လင့်မိပါတယ်။ လူကောင်းတိုင်းက မချောနိုင်သလို လူချောတိုင်းကလဲ မကောင်းနိုင်ပါဘူး။
လူဆိုးတိုင်းကလဲ ရုပ်မဆိုးသလို ရုပ်ဆိုးတိုင်းလဲ လူဆိုးမဟုတ်ကြပါဘူး။
သင့်အမြင်ပေါ်ပဲ အရာရာမူတည်နေတာပါ။

Thanks for your time!

လင်းမူ

Detox လုပ်တာဟာ တကယ်ပဲ အသုံးဝင်လား?

မနေ့က Facebook ပွတ်ရင်းနဲ့ Detox လုပ်ဖို့ လိုကြောင်း ပြောနေကြတာတွေ့လိုက်လို့ ဒီစာကို ရေးဖို့အကြံရသွားတာပါ။ Detox က မြန်မာပြည်မှာ ခေတ်မစားဘူးလို့ ထင်ခဲ့ပေမယ့် ရှာကြည့်လိုက်တော့မှ တော်တော်များများရှိနေပါလားဆိုတာ သိလိုက်ရပါတယ်။ အဲ့တော့ Detox လုပ်တဲ့ဖျော်ရည်တွေ၊ ကပ်ခွာတွေ၊ ခြေထောက်စိမ်တဲ့ဟာတွေက ထိရောက်လားဆိုတာ ပြောပြချင်ပါတယ်။

Detox Foot Baths အကြောင်းပထမဦးဆုံး ပြောပြချင်ပါတယ်။ အောက်ကပုံကိုကြည့်ပါ။

ဒီပုံအရ လုပ်ပြီး (After) ရေဟာ မလုပ်ခင် (Before) ရေထက် သိသိသာသာ မဲလာတာကို တွေ့ရမှာပါ။ ဒီတော့ တကယ်ပဲ ခန္ဓာကိုယ်က အဆိပ်တွေ (Toxin) ထွက်သွားတာလို့ ထင်စရာရှိပါတယ်။

Detox ကိုညွှန်းထားတဲ့ Interview တစ်ခုကို ပြောပြချင်ပါတယ်။ “ပထမဦးဆုံး စလုပ်တဲ့နေ့ကဆိုရင် ရေက လုံးဝကို မဲနက်သွားတာပဲ။ သုံးရက်မြောက်မှာတော့ အရောင်နည်းနည်းဖျော့သွားတယ်။ ဒါတွေဟာ အဆစ်တွေမှာရှိတဲ့ Toxins တွေထွက်လာတာပါ။ ဒီ Toxin တွေကြောင့် အဆစ်အမြစ်ရောင်ရောဂါ (Arthritis) ဖြစ်နေတာ” လို့ ပြောပါတယ်။

ဒီတော့ Toxin ဆိုတာကို ထပ်ခါတလဲလဲ ပြောပါတယ်။ ခန္ဓာကိုယ်ဟာ Toxin တွေနဲ့ပြည့်နေတဲ့အကြောင်း၊ ဒါကြောင့် အရေပြားမှာရှိတဲ့အပေါက်တွေကနေ (ချွေးပေါက်ကို ပြောတာမဟုတ်ပါဘူး၊ ရှေးခေတ်တရုတ်သမားတော်တွေ ရှာတွေ့ခဲ့တဲ့ အထူးအပေါက်တွေပါ…) Toxin တွေထွက်ကုန်တာဖြစ်ကြောင်း ပြောကြပါတယ်။

ကိုယ်က ဘူမသိ ကိုးမသိဆိုရင်တော့ မျက်စိရှေ့မှာ ရေတွေမဲကုန်တာ ယုံစရာကြီးပေါ့။ ဒါပေမယ့် မယုံတဲ့သူတွေက မယုံကြပါဘူး။ ဒီတော့ ဟုတ်မဟုတ် နည်းပညာမလိုဘဲ ကိုယ့်ဘာသာစမ်းကြည့်ချင်ရင် စမ်းကြည့်ဖို့နည်းလမ်းတွေကို ရေးထားကြပါတယ်။

ခြေထောက်စိမ်လို့ မဲတယ်ဆိုရင် ခြေထောက်မစိမ်ပါနဲ့တဲ့…။

ဒါလက်ခံနိုင်စရာပါပဲ။ ခြေထောက်မစိမ်ဘဲ မဲတယ်ဆိုရင် ဒီရေတွေမဲလာတာ အဆိပ်ကြောင့် မဖြစ်နိုင်ပါဘူး။ ဒါကို သိပ္ပံပညာမှာတော့ Controlled Experiment လို့ခေါ်ပါတယ်။ အရာရာဟာ အတူတူပါပဲ။ မတူတာက ကိုယ့်ခြေထောက် စိမ်ထားခြင်း၊ စိမ်မထားခြင်းပဲ ကွာတာပါ။

ပညာရှင်တွေက Toxin ဆိုတာကို စိတ်ဝင်စားကြပါတယ်။ ဘာလို့လဲဆိုတော့ ဆေးကျောင်းမှာ ခန္ဓာကိုယ်ကထွက်တဲ့ Toxin တွေကိုသင်ခဲ့ရပါတယ်။ ဒီတော့ ဘယ်ဟာကို ဒီနည်းနဲ့ထွက်သွားအောင် လုပ်နေတာလဲဆိုတာ သိချင်တာပေါ့။ Detox Products တွေရောင်းတဲ့ ကုမ္ပဏီတွေကို မေးရင် အဖြေတိတိကျကျ မရပါဘူး။ ဝေ့လည်ကြောင်ပတ်လုပ်နေတယ်လို့ ဆိုတယ်။ ကုမ္ပဏီတွေ အလွတ်ကျက်ထားကြတာက “ဒီနေ့ခေတ်မှာ Stress တွေအရမ်းများကြောင်း၊ လေထုညစ်ညမ်းမှုတွေ ပိုဆိုးလာကြောင်း၊ Fast Food တွေစားတာများလာကြောင်း” စတာတွေပါပဲ။

ဒါနဲ့ ပညာရှင်တစ်ယောက်က Detox သွားလုပ်ပြီး ရေကို ဓာတ်ခွဲခန်းမှာ စမ်းသပ်ဖို့ ပြန်သယ်လာပါတယ်။ သူတွေ့တာကတော့ သံချေးတွေပါပဲ။ ဒါကို Electrolysis နည်းနဲ့ရှင်းပြလို့ရပါတယ်။ (Chemistry မှာသင်ခဲ့ရတာတွေကို ပြန်ပြောရမှာမို့ ချန်ခဲ့ပါပြီ)
အဲ့တော့ သူတို့ထွက်တယ်ပြောတဲ့ Toxin ဟာ သံချေးဖြစ်နေပါတယ်။ ဒါပေမယ့် အဲ့ဒါဟာ ခြေထောက်က ထွက်လာတာမဟုတ်ပါဘူး။

နောက် Detox လုပ်တဲ့ပစ္စည်းတစ်ခုက ခြေထောက်မှာကပ်တဲ့ ကပ်ခွာပါ။ ကျွန်တော့အမေကိုတောင် ဒူးနာတာပျောက်တယ်ဆိုပြီး လိမ်ရောင်းလိုက်ပါသေးတယ်။ သူ့ပုံစံက လက်ဖက်ခြောက်အိတ်နဲ့ တူပါတယ်။ ဒါကို ညဘက်မှာ ကိုယ့်ခြေဖဝါးကို ကပ်ပြီးအိပ်ရတာပါ။ မနက်လင်းလာရင် အနံ့တစ်မျိုးဖြစ်နေတဲ့ ခပ်ညိုညိုအဖတ်တစ်ခု ခြေဖဝါးမှာကပ်နေတတ်ပါတယ်။ ဒါကို Toxin လို့ သူတို့ကခေါ်ကြတာပေါ့။

ဘယ်လောက်လိမ်လဲဆိုတာ ပုံမှာသာကြည့်ပါတော့။ မဲမဲပြင်ကြီးကို ထိုးပြပြီး Parasite တွေကိုတောင် ခပ်တည်တည်နဲ့ ထည့်ထားပါသေးတယ်။

ပညာရှင်တွေက ဒီကပ်ခွာကိုလည်း ဖောက်ပြီးစစ်ဆေးကြပါတယ်။ ဘာပါလဲဆိုတော့ Pyroligneous Acid ပါပါတယ်။ ဒါက ရေစုပ်ယူမှုအရမ်းကောင်းပါတယ်။ သူ့ပတ်ဝန်းကျင်မှာ စိုစွတ်မှုတစ်ခုရှိတာနဲ့ စုပ်ယူပေးပါတယ်။ အဲ့တော့ အထုတ်ထဲမှာ နဂိုပါတဲ့အမှုန့်တွေကို ရေနဲ့ဖျော်လိုက်သလိုဖြစ်ပြီး မည်းမည်းအဖတ်ကြီးဖြစ်လာတာပေါ့။

နောက်တစ်ခုကတော့ Hydrolyzed Carbohydrate ပါပါတယ်။ ရုတ်တရက်ကြည့်လိုက်ရင် ဘာများလဲပေါ့။ တကယ်တော့ သကြား (Sugar) ကိုပြောတာပါ။ Next Level အတွေးအခေါ်နဲ့ရေးထားသလား၊ လူနားမလည်အောင်ပဲ လုပ်ထားသလားတော့ မပြောတတ်ပါဘူး။ သကြားနဲ့ချွေးနဲ့ တွေ့သွားရင် ချွဲပျစ်ပျစ်ဖြစ်သွားပါတယ်။ အဲ့တော့ ဒါကလည်း သူ့ပစ္စည်းနဲ့သူ ဂျင်းပြန်ထည့်နေတာပါ။ ဘာမှ Detox မဟုတ်ပါဘူး။

နောက်ဆုံးတစ်ခုကတော့ Detox Water ပါ။ Facebook ပေါ်မှာ ဒါတွေ အတွေ့အများဆုံးပါပဲ။ အသီးအနှံတွေကို ရေထဲထည့်ပြီး သောက်နေကြတာပါ။ ဒါကို ရောင်းစားနေတဲ့ လူတွေအများကြီးပါပဲ။ အဲ့ဒါသောက်ရင် ဘာမှမစားရပါဘူး။ အနည်းဆုံး ၃ရက်လောက် သောက်ကြပါတယ်။ ဒါကို Cleanse လုပ်တယ်လို့ ခေါ်ကြပါတယ်။ ရည်ရွယ်ချက်ကတော့ အစာချေလမ်းကြောင်း တစ်လျှောက်ကို Detox လုပ်တာပါ။

တချို့ကတော့ ဝိတ်ကျချင်လို့ ဒါကိုသောက်ကြပါတယ်။ ဘာမှမစားဘဲ ဒါကိုသောက်မှတော့ ကျတာပေါ့။ တခြားဘာမှ မစားဘဲ ဒါကို သောက်ရင် တစ်ရက်ကို Calories ၁၂၀၀ အောက်ရောက်သွားပါတယ်။ တချို့ဆိုရင် ဝိတ်ပိုကျအောင်လို့ ဝမ်းနှုတ်ဆေးတွေပါသောက်ကြပါတယ်။

ဒီတော့ Detox က မမှန်ရင်တောင် ဝိတ်ကျတာကောင်းတာပေါ့လို့ ပြောစရာရှိပါတယ်။ ဒါပေမယ့် သူကျတဲ့ဝိတ်က အဆီကျတာမဟုတ်ပါဘူး။ ကြွက်သားတွေမှာသိမ်းထားတဲ့ ရေတွေ၊ Glycogen တွေကုန်သွားတာပါ။ GYM မှာတော့ ရေဝိတ်ကျသွားတယ်လို့ ပြောတတ်ပါတယ်။ လေ့ကျင့်ခန်းစလုပ်ခါစမှာ ကိုယ်ရေစစ်လာသလိုပေါ့။
ဘာအစာမှ မစားမှတော့ သိမ်းထားတဲ့ Glycogen တွေကို ခန္ဓာကိုယ်က ထုတ်သုံးတာ မထူးဆန်းပါဘူး။ အဆီမကျသေးသရွေ့ ကိုယ်လုပ်နေတာတွေဟာ စိတ်ဖြေရုံသက်သက်ပဲ ဖြစ်နေမှာပါ။

ဒါ့အပြင် အူမှာရှိတဲ့ အညစ်အကြေးတွေ စင်ကြယ်သွားအောင် ဒီရေကို သောက်ပါလို့ ပြောတာဟာလည်း မမှန်ပါဘူး။ ဘာလို့လဲဆိုတော့ အူမှာ ရှိသမျှက ချီးဖြစ်သွားပါတယ်။ အူတစ်လျှောက်မှာ သူစုပ်လို့ရတဲ့ဟာကို စုပ်ပြီး သွေးထဲပို့လိုက်ပါတယ်။ စုပ်လို့မရတဲ့ဟာတွေကိုတော့ အိမ်သာတက်တဲ့အခါ ခန္ဓာကိုယ်အပြင်ကို ပြန်ထုတ်ပါတယ်။

အညစ်အကြေးဆိုတာ ချေးပဲရှိတာပါ။ ကိုယ်က အသက် ၂၀ ဖြစ်နေလို့ အနှစ် ၂၀ မျိုဆို့ထားသမျှ (ဥပမာ မာလကာစေ့တို့၊ ငယ်ငယ်က မျိုချခဲ့တဲ့ ပီကေတို့) အူထဲမှာ ကျန်နေတာမဟုတ်ပါဘူး။ ဒီတော့ အူလမ်းကြောင်းကို Detox လုပ်ချင်ရင် ချီးပုံမှန်ပါပေးပါ။

တကယ်တော့ ဒီပြဿနာက ခန္ဓာကိုယ်ရဲ့အလုပ်လုပ်ပုံကို သေချာနားမလည်လို့ ဖြစ်နေတာပါ။ (သေချာနားလည်အောင် သင်ခဲ့ရတဲ့ ဆေးကျောင်းက လူတွေလည်း ဒါတွေကို Share နေတာမြင်ဖူးပါတယ်…)
ခန္ဓာကိုယ်က အချိန်ပြည့် Detox လုပ်နေတာပါပဲ။ ကျွန်တော်တို့မှာ အမြဲ Detox လုပ်ပေးနေတဲ့ အသည်းနဲ့ ကျောက်ကပ်ရှိပါတယ်။ ဒါကြောင့် သေးပုံမှန်ပေါက်ပေးတာဟာလည်း Detox လုပ်တာပါပဲ။
Detox Water ကိုသောက်ချင်သပဆိုရင် ကိုယ့်ဘာသာလုပ်သောက်ကြပါ။ စျေးကြီးပေးပြီး ဝယ်မသောက်သင့်ပါဘူး။

အဆီကျတဲ့ ကော်ဖီတို့၊ ခါးပတ်တို့ စတာတွေဟာလည်း လူတွေရဲ့အပျင်းထူမှု၊ အလွယ်လမ်းလိုက်မှုတို့ကို အသုံးချပြီး လုပ်စားနေတာတွေပါပဲ။ ဒါတွေက Google ခေါက်ကြည့်လိုက်ရုံနဲ့ မှန်လား၊ မှားလားသိနိုင်နေတဲ့ ကိစ္စတွေပါ။ Rocket Science တွေမဟုတ်ပါဘူး။ ဒါပေမယ့် နေရာတိုင်းမှာ လူတွေက စျေးကြီးပေးပြီး ဒါတွေကို ဝယ်သောက်ကြ၊ ဝယ်ဝတ်ကြ လုပ်နေဆဲပါ။

ကြော်ငြာရိုက်တဲ့ Model တွေကို ခါးပတ်ပတ်လို့ ဒီလိုခန္ဓာကိုယ်ရတာလား… လေ့ကျင့်ခန်းလုပ်လို့လားဆိုတာ မေးကြည့်ချင်မိပါတယ်

Psychology အရတော့ လူတွေက အသီးအနှံတွေနဲ့ ကျန်းမာခြင်းကို တွဲမြင်တယ်လို့ဆိုတယ်။ ကျွန်တော်တို့သိတဲ့ ကျန်းမာတဲ့အစားအစာတွေမှာ အသီးအနှံတွေက အဓိကပါနေတာကြောင့်ပါ။ အဲ့တော့ စီးပွားရေးသမားတွေက သူတို့ရဲ့ Product တွေကို ဒီအမြင်နဲ့လိုက်ပြီး ချိတ်ဆက်ပါတယ်။

ဥပမာ ကျွန်တော်တို့သုံးနေတဲ့ Shampoo တွေ၊ မျက်နှာသစ်ဆေးတွေ၊ လက်ဆေးရည်တွေ၊ Cosmetics တွေမှာ အသီးအနှံတွေက တော်တော်နေရာယူထားပါတယ်။ သံပုရာနံ့တို့၊ Natural Extract တို့တွေဟာ ဒီသဘောပါပဲ။

Detox လုပ်တယ်ဆိုတာ ကျန်းမာချင်လို့ဆိုပြီး ကျွန်တော်ကတော့ ယူဆပါတယ်။ ဒါပေမယ့် အလွယ်လမ်းလိုက်လွန်းနေတာ ဖြစ်နိုင်ပါတယ်။ အကြောက်လွန်တာလည်း ဖြစ်နိုင်ပါတယ်။

အဲ့တော့ အနှစ်ချုပ်ပေးပါမယ်။ ကိုယ့်ရဲ့ အသည်း၊ ကျောက်ကပ်၊ အစာချေလမ်းကြောင်း ကောင်းနေသရွေ့ Detox မလိုပါဘူး။ မကောင်းတော့ရင်လည်း ကုသမယ့် နည်းလမ်းတွေရှိပါတယ်။ (Detox ကတော့ အဲ့ဒီအထဲမှာ မပါပါဘူး…)
စျေးကြီးပေးပြီး ဒါတွေလုပ်မယ့်အစား အစားအသောက်ကို မှန်မှန်ကန်ကန် ရွေးချယ်စားသုံးပါ။ ဝမ်းအချုပ်မခံပါနဲ့။
ဒီလိုပြောလို့ ဝမ်းချုပ်တဲ့အခါ ဝမ်းနှုတ်ဆေးတွေ စားခိုင်းတာမဟုတ်ပါဘူး… သူ့ဘာသာ ဝမ်းသွားအောင် အမျှင်ဓာတ်များတဲ့ အစာတွေ များများစားခိုင်းတာပါ။

နောက်ဆုံးပိတ်ပြောချင်တာကတော့ ပညာရှင်တွေဘာပြောလဲဆိုတာ နားထောင်ပါ။ Detox ကိစ္စဆိုရင် ဆရာဝန်အများစုက ဘယ်လိုအမြင်ရှိလဲ နားထောင်ကြည့်သင့်ပါတယ်။ (အနည်းစုကတော့ ကိုယ်တိုင်တောင် Detox လုပ်နေနိုင်ပါတယ်…)

စာရှည်ပြီမို့ ရပ်လိုက်ပါပြီ။ ဖတ်ပေးတာ ကျေးဇူးတင်ပါတယ်။

SAGAN

ဟော်မုန်းနဲ့ စိတ်ခံစားချက်၊ အပြုအမူ ဆက်နွယ်ပုံ

လူတွေရဲ့စိတ်ခံစားချက်တွေဟာ ဟော်မုန်းတွေနဲ့ ဆက်နွယ်မှုရှိကြောင်း ကြားဖူးကြမယ်ထင်ပါတယ်။ အခုပြောချင်တာက စိတ်ခံစားချက်တွေအတွက် အရေးပါတဲ့ဟော်မုန်းတွေ အကြောင်းပါ။

ဒါတွေကို မပြောခင်ဦးနှောက်က Information တွေကို ဘယ်လိုသယ်ဆောင်လဲဆိုတာ အရင်ပြောချင်ပါတယ်။ လျှပ်စီးကြောင်းတွေနဲ့ သယ်တာကိုတော့ သိကြမှာပါ။ အာရုံကြောတွေနေတစ်ဆင့် လျှပ်စီးကြောင်းတွေက စီးဆင်းကြပါတယ်။ သူတို့တစ်ခုနဲ့တစ်ခုကြားမှာ Synapse တွေနဲ့ ဆက်ထားပါတယ်။

မြင်အောင်ပြောရရင် ဟိုအရင်ခေတ်က မြင်းတစ်စီးနဲ့ အပြေးအလွှားသတင်းပို့ကြသလိုပါပဲ။ ဒါပေမယ့် တစ်နေရာအရောက်မှာ တံတားတစ်ခုက ပျက်စီးနေပါတယ်။ ဒီတော့ ဟိုဘက်ကမ်းကို ဒီ Message ရောက်အောင်ပို့ဖို့ စဉ်းစားရပြီပေါ့။ အဲ့ဒီအခါ မြားမှာ Message ကိုချိတ်ဆွဲလိုက်ပြီး တဖက်ကမ်းကို လှမ်းပစ်တယ်ဆိုပါစို့။

ဒါကို ဦးနှောက်နဲ့ပြန်ချိတ်ရရင် အာရုံကြောတွေဟာ လမ်းမတွေပါပဲ။ တံတားပျက်ကြီးက Synapse ပါ။ Message ကိုသယ်သွားပေးတဲ့ မြားကတော့ Neurotransmitter တွေပါ။ ဟော်မုန်းတွေက Neurotransmitter တွေများပါတယ်။

ပထမတစ်ခုကတော့ Dopamine ပါ။ သူ့ရဲ့ Role က Pleasure နဲ့ Reward လို့ လက်ခံထားကြပါတယ်။

ဦးနှောက်က သူသဘောကျတဲ့ကိစ္စတွေကို ကိုယ်လုပ်မိရင် ဆုချီးမြှင့်တဲ့အနေနဲ့ Dopamine ထုတ်ပေးပါတယ်။ သူသဘောကျတာကတော့ Survival အရ အရေးပါတဲ့ကိစ္စတွေပါ။ အရသာရှိပြီး ဆီ၊ ဆား များများပါတဲ့ အစာတွေစားရင်၊ လိင်ဆက်ဆံရင်၊ ရေဆာတုန်းရေသောက်လိုက်ရင် Dopamine ထွက်လာပါတယ်။

ကိုယ့်ရဲ့အကျင့်တွေဖြစ်လာအောင် သူက လုပ်ပေးတယ်လို့ ယူဆကြပါတယ်။ အဝလွန်တဲ့သူတွေနဲ့ ဥပမာ ပေးချင်ပါတယ်။ Fast Food တွေစားလိုက်တဲ့အခါ ဦးနှောက်က Dopamine ထွက်လာပါတယ်။ ဦးနှောက်မှာ Pleasure ခံစားရတဲ့အတွက် နောက်တစ်ခါထပ်ပြီး စားချင်စိတ်ဖြစ်လာပါတယ်။ (အရမ်းအရသာရှိတဲ့ အစာတစ်ခုစားလိုက်တဲ့အခါ ကောင်းလိုက်တာဆိုပြီး အာမေဋိတ်သံတစ်ခု ထွက်လာတာခြင်းဟာ Dopamine ကြောင့်ပါ)
ဒီလောက်တောင် ကောင်းနေမှတော့ နောက်တစ်ခါဆက်စားဖို့ ဝန်မလေးတော့ပါဘူး။ ဒါကြောင့် Fast Food စွဲသွားပါတယ်။ တရားခံက Dopamine ပါ။

ဒါ့အပြင် Dopamine က Surprise ဖြစ်ရင်လည်း ထွက်လာပါတယ်။ (ဝမ်းသာစရာ Surprise ကိုပြောတာပါ… မင်းခွေးလေးသေရှာပြီ လိုမျိုး ဝမ်းနည်းစရာ Surprise တွေနဲ့မဆိုင်ပါဘူး…)
ဥပမာ ကိုယ်ရမယ့် လစာက ၃သိန်းဆိုပါတော့။ ဒါကို ကြိုသိတဲ့အတွက် ဘာမှထူးထူးခြားခြား မဖြစ်ပါဘူး။ ဒါပေမယ့် Bonus ကြေးတစ်ခု မထင်မှတ်ဘဲ ရလာတဲ့အခါ Dopamine ထွက်လာပါတယ်။
Bonus ရမယ်လို့ထင်နေပြီး ရမလာရင်တော့ Dopamine Level က ထိုးကျသွားပါတယ်။

နောက်ထပ် ဟော်မုန်းတစ်ခုကတော့ Endorphins ပါ။ ဆေးကျောင်းမှာတော့ ဒါကို ခန္ဓာကိုယ်ကနေထွက်တဲ့ ဘိန်းဆိုပြီး သိကြပါတယ်။ ပြောရရင် လူတွေသုံးကြတဲ့ ဘိန်းဖြူ (Heroin) တောင်မှ Natural Endorphins ရဲ့ ၂၀% လောက်ပဲပြင်းပါတယ်။ ဘယ်လောက်တောင် အားကောင်းလဲဆိုတာ စဉ်းစားသာကြည့်ပါတော့။
ဒါပေမယ့် ဘိန်းတွေက ခန္ဓာကိုယ်မှာဆိုးကျိုးတွေ အများကြီးဖြစ်စေပါတယ်။ Endorphins ကတော့ အဲ့လိုမဖြစ်စေပါဘူး။

Endorphins က “ကောင်းလိုက်တာ…” ဆိုတဲ့ ခံစားချက်မျိုးကို ရစေပါတယ်။ ဒီတော့ ကိုယ့်မှာ ဒီဟော်မုန်းထွက်လာအောင် ဘယ်လိုလုပ်ရမလဲလို့ မေးချင်မှာပါ။ သတင်းဆိုးကတော့ အားတိုင်းယားတိုင်း ဦးနှောက်က ဒါကိုထုတ်မပေးပါဘူး။ ဘယ်အချိန်မှာ ထွက်လဲဆိုတော့ အရမ်း Stress များပြီး အရမ်းနာကျင်နေတဲ့အချိန်မျိုးမှာ ဝေဒနာ သက်သာအောင် ထုတ်ပေးတတ်ပါတယ်။

ဥပမာပြရရင် ကလေးမွေးတာပါ။ ကလေးမွေးတာ တော်တော်နာတယ်ဆိုရင် ဘာလို့များ နောက်ကလေးတွေကို ဆက်မွေးနေတာလဲလို့ မေးရင်ရပါတယ်။ အဓိကကတော့ အဲ့ဒီအချိန်မှာ Endorphins တွေထွက်လို့ပါ။ အဲ့တော့ ကလေးမွေးတဲ့ Experience က နာပေမယ့် Enjoyable ဖြစ်သွားပါတယ်။
ကလေးမွေးစမှာ အရမ်းကိုပျော်ရွှင်သွားတဲ့ စိတ်ခံစားမှု ဖြစ်လာတာဟာလည်း Endorphins ကြောင့်ပါပဲ။
ဒီဟော်မုန်းသာမထွက်ရင် လူတွေသဘာဝအတိုင်း ကလေးမွေးကြပါဦးမလားဆိုတာ စဉ်းစားစရာပါပဲ။

ဒီလိုပြောလို့ ယောက်ျားလေးတွေအနေနဲ့ “ငါတို့မှာ Endorphins မထွက်တော့ဘူး” ဆိုပြီး စိတ်ဓာတ်မကျကြပါနဲ့။ နာကျင်မှုနဲ့ Stress ကိုပေးတဲ့ဘယ်ကိစ္စကိုမဆိုလုပ်လို့ရပါတယ်။ ဥပမာ အလေးမတာ၊ မာရသွန်ပြေးတာ၊ လက်ဝှေ့ထိုးတာတွေကို လုပ်ကြည့်လို့ရပါတယ်။ လေ့ကျင့်ခန်းလုပ်ပြီး စိတ်ကျေနပ်မှုတစ်ခု ရလာတာဟာလည်း Endorphins ကြောင့်ပါပဲ။

နောက်ဟော်မုန်းတစ်ခုကတော့ Oxytocin ပါ။ ပေါင်းသင်းဆက်ဆံရေးမှာ Social Bonds တွေဖြစ်အောင် သူက အားပေးပါတယ်။ လိင်ဆက်ဆံတဲ့အခါလည်း ထွက်တယ်လို့ ဆိုပါတယ်။ ဒါ့အပြင် ကလေးမွေးပြီးခါစမှာလည်း အမေနဲ့ကလေးကြား Bonding ဖြစ်စေတာလည်း သူ့ကြောင့်ပါပဲ။
သူ့ရဲ့အဓိက Role က လူနှစ်ယောက်ကြားမှာ Bonds တွေဖြစ်စေတယ်လို့ ပြောလို့ရပါတယ်။
ဒီဟော်မုန်းကြောင့်ပဲ Friends with Benefits ဆိုတာ ထိန်းသိမ်းဖို့ မဖြစ်နိုင်ဘူးလို့ ပညာရှင်တွေက ပြောကြပါတယ်။ ဘာလို့လဲဆိုတော့ လိင်ဆက်ဆံပြီးတိုင်း Oxytocin ထွက်နေတဲ့အတွက် Bonding ဖြစ်သွားတာမို့ပါ။

ဒီတော့ Oxytocin ဟာသစ္စာရှိတဲ့ဟော်မုန်းလို့ ပြောနိုင်ပါတယ်။ အထူးသဖြင့် ယောက်ျားတွေမှာ ဒီ Effect ကိုတွေ့ရပါတယ်။ အိမ်ထောင်ရှိတဲ့ ယောက်ျားတွေကို သူတို့မသိအောင် Oxytocin နဲ့ Dosed လုပ်လိုက်ပါတယ်။ ပြီးတော့ ခပ်ချောချောအမျိုးသမီးတစ်ယောက်နဲ့ စကားပြောခိုင်းတယ်။ အဲ့ဒီအခါမှာ သူတို့က Single ယောက်ျားတွေတွေထက်ပိုပြီး အမျိုးသမီးနဲ့ ခပ်ဝေးဝေးနေပါတယ်။
Conclude လုပ်လိုက်တဲ့အခါ ယောက်ျားတွေမှာ Oxytocin များရင် သစ္စာပိုရှိတယ်လို့ ဆိုပါတယ်။

ဒါက စမ်းသပ်ချက်တစ်ခုကို ပြောပြတာပါ။ လူတစ်ယောက်ရဲ့ အပြုအမူတွေကို ဒီလိုခပ်လွယ်လွယ်တော့ ပြောမရပါဘူး။ အဓိကကတော့ Oxytocin ဟာ Bonding ဖြစ်စေတာပါပဲ။

သူက အကောင်းတွေချည်းပဲ ဖြစ်စေတယ်တော့ မထင်ကြပါနဲ့။ ကိုယ့်ရဲ့မိသားစု၊ အဖွဲ့အစည်းပေါ်မှာ ချစ်တတ်ပေမယ့် သူများတွေကိုတော့ သဘောမကျဘူးလို့ လေ့လာမှုတစ်ခုအရ ဆိုပါတယ်။ ရှင်းအောင်ပြောရရင် Racist ဖြစ်စေပါတယ်။

နောက်ဆုံးဟော်မုန်းတစ်ခုကတော့ Serotonin ပါ။ လူတွေစိတ်ခံစားချက်ကောင်းအောင် သူက လုပ်ပေးတယ်လို့ ယူဆကြပါတယ်။ စိတ်ကျရောဂါ (Depression) ဖြစ်ရင် သောက်ကြတဲ့ SSRI (Selective Serotonin Reuptake Inhibitor) တွေဟာ ဦးနှောက်ထဲမှာ Serotonin ကိုများလာစေပါတယ်။

Depression ဖြစ်နေတဲ့သူတွေကို လေ့လာကြည့်တဲ့အခါ ဦးနှောက်ထဲမှာ Serotonin တွေနည်းနေတာ တွေ့ရတတ်လို့ SSRI တွေပေးပြီး ကုကြည့်တာပါ။ ဒါပေမယ့် Serotonin က ခေါင်းထဲမှာ ဘာတွေ ဘယ်လိုလုပ်နေလဲဆိုတာ သေချာမသိကြပါဘူး။

လူတွေမှာ ဟော်မုန်းတွေရဲ့ကြိုးကိုင်မှုတော်တော်များများ ရှိနေပါတယ်။ ဟော်မုန်းပေါင်းများစွာ ခန္ဓာကိုယ်မှာ ရှိပါတယ်။ ဒါက စိတ်ဝင်စားစရာကောင်းတဲ့ ၄ခုအကြောင်း ရေးပြတာပါ။ ဖတ်ပေးတာ ကျေးဇူးတင်ပါတယ်။

SAGAN

လွတ်တဲ့ငါးကကြီးနေတယ်လို့ ထင်ရခြင်းနောက်ကွယ်က စိတ်ပညာ

ဟိုတလောက Messenger ကနေ လွတ်တဲ့ငါးကြီးနေရခြင်းအကြောင်းကို စိတ်ပညာအရရှင်းပြဖို့ လာပြောပါတယ်။ အရင်ကလည်း အဲ့ဒီအကြောင်း နည်းနည်းရေးခဲ့ဖူးပေမယ့် ဘယ်မှာရေးခဲ့လဲမမှတ်မိတော့ပါဘူး။ ဒါကြောင့် သီးသန့်တစ်ပုဒ်ထပ်ရေးလိုက်ပါတယ်။

တခါတုန်းက ဘောလုံးပွဲတစ်ခုကို ကြည့်ဖို့လက်မှတ်တွေ ရောင်းပါတယ်။ ကံစမ်းမဲလိုလုပ်ပြီး ပေါက်တဲ့လူက ဝယ်ခွင့်ရတာပါ။ ဒီတော့ ကံကောင်းတဲ့သူက လက်မှတ်ရပြီး ကံသိပ်မကောင်းတဲ့သူက ဘောလုံးပွဲမကြည့်ရတော့ဘူးပေါ့။
ပညာရှင်တွေက လက်မှတ်မဲပေါက်တဲ့သူတွေ သူတို့လက်မှတ်ကို ဘယ်လောက်တန်ဖိုးထားလဲဆိုတာ သိချင်တော့ စမ်းသပ်ကြည့်ကြပါတယ်။ ဖုန်းလှမ်းဆက်ပြီး စကားပြောကြည့်တာပါ။

“မင်းရဲ့လက်မှတ်ကို ပြန်ရောင်းချင်ရင် ရောင်းလို့ရတယ်။ အနည်းဆုံးဘယ်လောက်နဲ့ ရောင်းနိုင်မလဲ” လို့ မေးပါတယ်။ လက်မှတ်ရှင်က “အနည်းဆုံးစျေးဆိုတာ မရှိဘူး” ဆိုပြီး ပြန်ပြောပါတယ်။
လူတိုင်းမှာ စျေးနှုန်းတစ်ခုတော့ ရှိပါတယ်လို့ ပြောတော့မှ သူက ဒေါ်လာ ၃၀၀၀ ဆိုပြီး ပြန်ပြောပါတယ်။ လက်မှတ်က ရွှေထွက်နေတာမဟုတ်တော့ အဲ့ဒီစျေးက တော်တော်များပါတယ်။

ဒီလိုနဲ့ ညှိကြရင်း ဒေါ်လာ ၂၄၀၀ နဲ့စျေးတည့်သွားပါတယ်။ နောက်ဆုံးမှာ ပညာရှင်က “ဘာကြောင့် အဲ့ဒီစျေးနှုန်းကို ပြောရတာလဲ” လို့ မေးကြည့်ပါတယ်။
သူက “ဘောလုံးက ငါ့ရဲ့ဘဝကြီးပဲ။ ငယ်ငယ်လေးကတည်းက ဝါသနာပါတာ။ ကလေးတွေမွေးလာရင်တောင် ဘောလုံးသမားပဲဖြစ်စေချင်တယ်။ ဒီတော့ ငါ့ရဲ့ Memories တွေကို စျေးနှုန်းကပ်လို့မရဘူး” ဆိုပြီး ပြန်ဖြေပါတယ်။

ဒီလိုနဲ့ ကံစမ်းမဲမပေါက်တဲ့ လူတွေဆီကို ဖုန်းဆက်ကြည့်ပါတယ်။ “လက်မှတ်ရောင်းဖို့ ရှိတယ်။ ဘယ်လောက်နဲ့ဝယ်မလဲ” ဆိုပါတော့။ တော်တော်များများက ဒေါ်လာ ၁၀၀ လောက်နဲ့ စကြပါတယ်။ ဒီလိုနဲ့ စျေးညှိကြရင်း ၁၇၅ ဒေါ်လာမှာ စျေးတည့်သွားပါတယ်။

ပညာရှင်က “ဘာကြောင့် ဒီစျေးနှုန်းကို ပြောရတာလဲ” ပြန်မေးပါတယ်။ ၁၇၅ ဒေါ်လာဆိုတာ စားဖို့သောက်ဖို့၊ ဝတ်ဖို့၊ လိုချင်တာဝယ်ဖို့ အများကြီးသုံးလို့ရကြောင်း၊ ဒါပေမယ့် ဘောပွဲက စိတ်ဝင်စားစရာ ကောင်းတဲ့အကြောင်း၊ ဒါကြောင့် ၁၇၅ ဒေါ်လာပေးတာဖြစ်ကြောင်း ပြန်ဖြေပါတယ်။

ဒီတော့ ရောင်းလိုစျေးနဲ့ ဝယ်လိုစျေးက ၁၄ ဆလောက်ကွာနေပါတယ်။ ဒါဟာ ကျောင်းသားပေါင်း ၁၀၀ ကျော်ကိုဖုန်းဆက်ပြီး ရလာတဲ့ပျမ်းမျှစျေးပါ။ ရောင်းချင်တဲ့သူက ဝယ်ချင်တဲ့သူတွေ ဘယ်လောက်နဲ့ဝယ်နိုင်မလဲဆိုတာကို မစဉ်းစားပါဘူး။ သူတို့ရဲ့ Memories တွေကိုပဲ တွေးပြီး စျေးကိုစွတ်တင်ပစ်ပါတယ်။ ကိုယ်ပိုင်ဆိုင်တဲ့ပစ္စည်းဟာ ကံစမ်းပေါက်တာဆိုဦးတော့ တန်ဖိုးတက်သွားပါတယ်။
ဒါကို Endowment Effect လို့ခေါ်ပါတယ်။

လူတွေက ဘဝမှာ တစ်ခုခုကို ပိုင်ဆိုင်ဖို့ ကြိုးစားနေတာနဲ့ပဲ အလုပ်ရှုပ်နေတတ်ပါတယ်။ ဒီလိုအိမ်မျိုးနဲ့နေလိုက်ရလို့ကတော့… ဒီလိုကားမျိုးစီးလိုက်ရလို့ကတော့… ဆိုပြီး အမြဲစိတ်ကူးယဉ်နေကြပါတယ်။ ဒီတော့ ဒါတွေကို ပိုင်ဆိုင်ရရင် ဘယ်လောက်ပျော်မလဲဆိုတာ မပိုင်ဆိုင်ခင် တိတိကျကျသိထားသင့်တယ်မဟုတ်ဘူးလား?

အဲ့လောက်မလွယ်ပါဘူး။ ဘာလို့လဲဆိုတော့ လူတွေရဲ့သဘာဝကိုက အဲ့လိုမဟုတ်နေလို့ပါ။ ပထမအချက်ကတော့ ကိုယ့်မှာ ရှိတာကို ကိုယ်သဘောကျသွားတာ များပါတယ်။
ဥပမာ လူတစ်ယောက်နဲ့ ရည်းစားမဖြစ်ခင်တော့ အင်တင်တင်ဖြစ်နေတတ်ပေမယ့် ရည်းစားဖြစ်သွားတဲ့အချိန်မှာ မကောင်းတာတွေရှိနေရင်တောင် သည်းခံလိုက်သလိုမျိုးပေါ့။ တခါတခါလည်း အပြစ်အနာအဆာတွေကို မမြင်တာဖြစ်နိုင်ပါတယ်။ ကိုယ်ပိုင်ဆိုင်လိုက်တဲ့အရာက ကောင်းတယ်လို့ စိတ်က တွေးလိုက်တာပါ။

ဒုတိယအချက်က လူတွေဟာ ဆုံးရှုံးရမှာကို ပိုင်ဆိုင်ရမှာထက် ပိုကြောက်ကြပါတယ်။ ဥပမာ ရည်းစားက ကိုယ့်စိတ်ထဲမှာ မကောင်းတဲ့သူဖြစ်ပေမယ့် မပြတ်နိုင်ဘဲ သည်းခံနေသလိုပေါ့။ အကြောင်းကတော့ Memories တွေရှိနေတာကြောင့် ဒါတွေကို မဆုံးရှုံးချင်တာပါ။

အိမ်မှာအသုံးမလိုဘဲ သိမ်းထားတဲ့ပစ္စည်းတွေ ဘယ်လောက်တောင်များနေပြီလဲ စဉ်းစားကြည့်ပါ။ ဒါတွေကို လွှင့်ပစ်ဖို့ စဉ်းစားမိတိုင်း ဆုံးရှုံးသွားသလိုခံစားရလို့ မလွှင့်ပစ်နိုင်သေးပါဘူး။ (ကျွန်တော်ဆို ဆယ်တန်းကနေ စပြီး တက္ကသိုလ်ရောက်တဲ့အထိ အတန်းလိုက်သင်ခဲ့ရတဲ့ စာအုပ်တွေကို မလွှင့်ပစ်သေးပါဘူး… ပြန်ဖတ်ဖြစ်မှာ မဟုတ်တာတော့ သေချာပါတယ်… ဒါပေမယ့် လိုရမယ်ရပေါ့လို့ ကိုယ့်ဘာသာပြောပြီး သိမ်းထားပါတယ်…)

တတိယအချက်ကတော့ ရောင်းသူက ဝယ်သူကို သူ့ဒီပစ္စည်းအပေါ်မြင်သလိုမျိုး၊ မြတ်နိုးသလိုမျိုး ပြုမူစေချင်တာပါ။ ဥပမာ ကိုယ်က နှစ် ၂၀ လောက်နေလာတဲ့ အိမ်ကို ရောင်းမယ်ဆိုရင် ကိုယ့်အတွက်တော့ နေရာတိုင်းမှာ Memories တွေအပြည့်ပါပဲ။ ဒါကြောင့် စျေးကိုလိုတာထက်ပိုပြီး တင်ထားတတ်ပါတယ်။ ဝယ်တဲ့သူဘက်ကကြည့်ရင် Memories တွေကို သူမမြင်ပါဘူး။ သူမြင်တာက ဟိုနားက ရေယိုနေတယ်၊ ဒီကြမ်းပြင်က မခိုင်တော့ဘူး၊ အမိုးကပျက်စီးနေပြီ စသဖြင့် အပြစ်အနာအဆာတွေပဲ မြင်မှာပါ။

ဒါကြောင့် တစ်ခုခုကို ပိုင်ဆိုင်လိုက်ရတဲ့အခါ ကိုယ့်စိတ်ထဲမှာ တန်ဖိုးတက်သွားတာပါ။ အခုနောက်ပိုင်း Furniture ပစ္စည်းတော်တော်များများဟာ တစ်စစီ လာကြပါတယ်။ အိမ်ရောက်မှ ကိုယ့်ဘာသာ Manuel ကြည့်ပြီး ပြန်ဆင်ရပါတယ်။ အဲ့လိုလုပ်လိုက်ခြင်းအားဖြင့် “ငါလုပ်ထားတာ…” ဆိုတဲ့ ပိုင်ဆိုင်စိတ်မျိုးဖြစ်လာပါတယ်။ လေ့လာမှုတွေအရ ခက်ခက်ခဲခဲလုပ်ရလေလေ ဒီပစ္စည်းကို တန်ဖိုးထားလေလေပါပဲ။

ဒါတွေကို နေ့စဉ်ဘဝမှာလဲတွေ့ရတာပါပဲ။ သမီးရည်းစားတွေကနေစပြီး အခုခေတ်စားနေတဲ့ COVID အတွက် Teleconsultation အဆုံးပေါ့။ လွယ်လွယ်နဲ့ရရင် တန်ဖိုးမထားတတ်ကြတာ လူတွေရဲ့သဘာဝပါ။

ဒီပစ္စည်းတစ်ခုဟာ ကိုယ်အပိုင်ပဲလို့ မပိုင်ခင်ကတည်းက တွေးထားမိရင်လည်း ပိုင်ဆိုင်တဲ့စိတ်မျိုး ဝင်လာတတ်ပါတယ်။ ဥပမာ အွန်လိုင်းလေလံပွဲတွေမှာ လေလံဆွဲခွင့်ပေးတာ ၅ရက်လို့ သတ်မှတ်ထားရင် ပထမရက်ကတည်းက လေလံဝင်ဆွဲကြတဲ့သူတွေ ရှိပါတယ်။ ကိုယ်က နာရီတစ်လုံးကို လေလံဝင်ဆွဲတယ် ဆိုပါတော့။
ပထမရက်မှာ ကိုယ်က အများဆုံးပေးထားတယ်။ နေ့တိုင်းဝင်ကြည့်တဲ့အခါ ကိုယ်က ထိပ်ဆုံးမှာရှိတယ်။ အဲ့တော့ ကိုယ်ပိုင်ပြီဆိုပြီး တွေးထားတာပေါ့။ ညစာစားပွဲတွေ သွားရင် ဒီနာရီလေးပတ်သွားမယ်… မုန့်သွားစားရင်လည်း ဒါလေးပတ်လို့ရတယ်… ဆိုပြီး တကယ်မဖြစ်လာသေးပေမယ့် စိတ်ကူးယဉ်နေမိတတ်တယ်။

ဒါပေမယ့် နောက်ဆုံးရက်မှာ ဒီနာရီကို တစ်ယောက်ယောက်က ကိုယ့်ထက်ပိုပေးပြီး လေလံဆွဲထားတာမြင်လိုက်တယ်ဆိုရင် ကိုယ်ဘာလုပ်မလဲ။ တော်တော်များများကတော့ ဒီပစ္စည်းကို ပိုင်ဆိုင်ရအောင် စျေးပိုပေးပြီး ဝယ်တတ်ကြပါတယ်။

အဲ့တော့ လွတ်တဲ့ငါးကြိးရခြင်းဟာလည်း ဒီသဘောပါပဲ။ ဒီကောင်လေးငါ့ကို လာကြိုက်နေတာပဲ… ငါမှောက်လိုမှောက်… လှန်လိုလှန်… လက်ခုပ်ထဲက ရေပဲ… လို့ အစပိုင်းမှာ တွေးထားမိမှာပါ။ ဒါဟာ လေလံပွဲမှာ ကိုယ်မပိုင်သေးပေမယ့် ပိုင်တယ်လို့ အပိုင်တွက်ပြီး စိတ်ကူးယဉ်နေသလိုပါပဲ။
အဲ့ဒီအခါမှာ တစ်ဖက်လူက ကိုယ့်ကို စိတ်ကုန်လာလို့ ဖြစ်ဖြစ်၊ ဒီသဘောကိုနားလည်လို့ Manipulate လုပ်ချင်လို့ပဲဖြစ်ဖြစ် ရှောင်ထွက်သွားတဲ့အခါ၊ ကိုယ့်ကိုပစ်ပယ်လာတဲ့အခါ ကိုယ့်စိတ်ထဲမှာ မနေနိုင်မထိုင်နိုင်ဖြစ်တတ်ပါတယ်။ အပိုင်တွက်ထားရင် ဒီလိုပဲဖြစ်တတ်ပါတယ်။

Ownership ပြဿနာကို Counter လုပ်ဖို့နည်းလမ်းမရှိသေးပါဘူး။ လူမှန်ရင် ဒီလိုစိတ်မျိုးတော့ ရှိကြတာပါပဲ။ အိမ်ကြီးအိမ်ကောင်းမှာ နေပြီး အိမ်ခပ်သေးသေးတစ်လုံးကို ပြောင်းသွားရရင် စိတ်ထိခိုက်မှာပါပဲ။ ဒါကို စိတ်က ဆုံးရှုံးမှုတစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ပါတယ်။ ဒါကြောင့် လူတွေက အမြဲတမ်း ပိုကောင်းတဲ့အရာတွေကို ပိုင်ဆိုင်ချင်ကြတာပါ။
ဒါကို မထိန်းသိမ်းနိုင်တဲ့အခါ အသုံးအဖြုန်းကြီးပြီး သုံးသလောက်မရှာနိုင်တဲ့ အထည်ကြီးပျက်တွေ ဖြစ်လာတာပေါ့။

သေချာတွေးကြည့်ရင်တော့ ဒါတွေအကုန်လုံးဟာ Perspective ပြဿနာပါပဲ။
လိုက်ရင်ပြေးတယ်၊ ပြေးရင် ပြန်လိုက်ချင်တယ် ဆိုတာဟာလည်း ကိုယ့်စိတ်ကပဲဖြစ်နေတာပါ။
ကျွန်တော့ Opinion ကိုပြောရရတော့ ဒီစိတ်ကို Counter လုပ်ဖို့နည်းက တစ်နည်းပဲ ရှိပါတယ်။ ဘယ်ဟာကိုမှ ငါ မပိုင်ဘူးလို့ တွေးထားလိုက်တာပါ။ ကိုယ်နဲ့ကိုယ်လိုချင်တာနဲ့ ကြားမှာ စည်းတစ်ခုခြားထားလိုက်တာမျိုးပေါ့။

ဥပမာ ပြောရရင် ကောင်လေးတစ်ယောက်က ကောင်မလေးတစ်ယောက်ကို သွားကြိုက်တယ်ဆိုပါတော့။ ကောင်မလေးအနေနဲ့ ပြန်မကြိုက်ချင်တာ သေချာတယ်ဆိုရင် စိတ်ထဲမှာ “သူက ငါ့ကိုကြိုက်နေတဲ့ကောင်လေးပဲ” လို့ မတွေးသင့်ပါဘူး။ အဲ့လိုတွေးလိုက်ရင် ပိုင်ဆိုင်စိတ်ဖြစ်လာပါပြီ။
တချိန်မှာ ကောင်လေးက နောက်တစ်ယောက်ပြောင်းကြိုက်သွားရင် ကိုယ်နဲ့မဆိုင်ဘူး… ကိုယ်မပိုင်ဘူး… တွေးထားတာကြောင့် ခံစားချက်တစ်ခု ဖြစ်လာမှာ မဟုတ်တော့ပါဘူး။

စဉ်းစားကြည့်ရင် Facts တွေက တူတူပါပဲ။ ကိုယ့်ရဲ့ Perspective ကပဲ အခြေအနေတစ်ခုကို အဓိပ္ပါယ်အမျိုးမျိုးဖွင့်လို့ရအောင် လုပ်နေတာပါ။ လွတ်တဲ့ငါးမကြီးစေချင်ရင် အစကတည်းက အမိအရယူလိုက်ပါ။ ကိုယ် မယူချင်လို့ လွတ်သွားတဲ့ငါးတွေအတွက် လိုက်မခံစားနေသင့်ပါဘူးခင်ဗျာ။

SAGAN