2D, 3D, 4D ဆိုပြီးကြားဖူးနားဝရှိကြတော့ Dimension ဆိုတာ ကျွန်တော်တို့တွေနဲ့ အရမ်းမစိမ်းကားကြဘူးလို့ထင်ပါတယ်။
သိပ္ပံဇာတ်လမ်းတွေ၊ Science Documentary တွေထဲမှာ Dimension ဆိုပြီး ပြောကြဆိုကြတာ ကြားဖူးကြမှာပါ။
ဒါဆို Dimension ဆိုတာဘာလဲ။
အရွယ်အစား၊ ထုထည်ပမာဏဆိုတာမျိုး အကြမ်းအားဖြင့်ပြောနိုင်ပါတယ်။

မြင်အောင်ပြောရရင် အမှတ်စက် တစ်ခုကို Zero Dimension လို့သတ်မှတ်ကြတယ်။ ဘယ်အရပ်ကိုမှ မရွေ့နေ မညွှန်ပြနေလို့ဖြစ်တယ်။

မျဉ်းတစ်ကြောင်းကို One Dimension လို့သတ်မှတ်တယ်။ သူ့မှာအနက် (Depth) မရှိဘူး။
ဒါဆို Two Dimensions ကိုသိနိုင်ကြမယ်ထင်ပါတယ်။ စာရွက်ပေါ်မှာ ဆွဲလိုက်တဲ့ ထောင့်မှန်စတုဂံတစ်ခုကို မြင်ကြည့်ပါ။

Three Dimensions မှာတော့ အလျား၊ အနံ၊ အမြင့် ၃ခုလုံး ရှိနေပါပြီ။ မြင်တွေ့ရသမျှ လောကကြီးက 3D ပါပဲ။
(ဒီနေရာမှာ စိတ်ဝင်စားစရာကောင်းတာ တစ်ခုကို ဖြတ်ပြောရရင် မျက်လုံးဟာ 2D ကိုပဲမြင်နိုင်စွမ်းရှိပါတယ်၊ ဒါပေမယ့် ဦးနှောက်ရဲ့ Depth Perception ကြောင့် အရာရာကို ထုထည်နဲ့ 3D အဖြစ်မြင်နေရခြင်းဖြစ်တယ်)

3D ပြီးတော့ 4D ရှိနိုင်သေးလားဆိုရင် ရှိသေးတယ်လို့ ဖြေရမှာပါ။
Einstein ကတော့ 3 Dimensions မှာ အချိန် (Time) ကို Dimension တစ်ခုအဖြစ်နဲ့ယူဆပြီး Space-Time လို့ ထည့်ပြောခဲ့ပါတယ်။
အချိန်က အမြဲရှေ့သို့သွားနေတယ်ဆိုတဲ့ အယူအဆမဟုတ်တော့ဘဲ နောက်ပြန်လည်းသွားနိုင်တယ်ဆိုပြီး ပြောခဲ့တယ်။

ဒါပေမယ့် ကျွန်တော်အခုပြောမယ့် 4D က အချိန်ကိုဆိုလိုချင်သည်မဟုတ်ပါ။ အလျား၊ အနံ၊ အမြင့်တင်မဟုတ်ဘဲ နောက်ထပ်မြင်နိုင်သော quantity တစ်ခုတိုးလာခြင်းကို ဆိုလိုခြင်းဖြစ်တယ်။
နားလည်ရန်ခက်ခဲနေပါသလား။
ဥပမာနဲ့ဆို ပိုပြီးမြင်လွယ်မယ်ထင်တယ်။

3D နဲ့ 4D ကို နားလည်ဖို့ 2D နဲ့ 3D ကို အရင်ရှင်းလင်းသိဖို့လိုတယ်။
စာရွက်ပေါ်မှာ စတုရန်းနှစ်ခုရှိတယ်လို့ မြင်ကြည့်ပါ။ 2D စတုရန်း ၂ခုဆိုပါတော့။

သူတို့ 2D ကမ္ဘာမှာ အချင်းချင်းမြင်တွေ့ပုံကို စာရွက်ပေါ်ကိုသွားပြီး ကျွန်တော်တို့ စိတ်မှန်းနဲ့ကြည့်ကြည့်ရအောင်။

စတုရန်း ၁ ယောက်က နောက်စတုရန်း ၁ယောက်ရဲ့ ဘေးအနားတွေကိုသာ မြင်နိုင်တွေ့နိုင်တယ်။ စတုရန်းထဲမှာ အနီရောင်ခြယ်ထားလည်း အခြားစတုရန်းက ခြယ်ထားတဲ့အရောင်ကိုမြင်နိုင်မှာမဟုတ်ဘူး။

မြင်ချင်ရင်ဘယ်လိုလုပ်ရမလဲ။ ရှင်းပါတယ်။ အတွင်းမှာအနီရောင်ခြယ်ထားတဲ့ စတုရန်းကို တစ်ခုခုနဲ့လှီးဖွင့်မှ ရမှာပါ။ (ကျွန်တော်တို့ကိုယ်ထဲမှာ ခွဲစိတ်ကုသမှုလုပ်ကြသလိုပေါ့)

ကျွန်တော်တို့ 3D လူသားတွေအနေနဲ့ စာရွက်ပေါ်ကစတုရန်း ၂ယောက်ကို ကြည့်လိုက်တာနဲ့ ဘယ်သူ့မှာ အနီရောင်ခြယ်ထားလဲဆိုတာ ဘာနဲ့မှသွားလှီးနေစရာမလိုဘဲ တန်းမြင်နိုင်တယ်။
ကျွန်တော်တို့မှာ Dimension ၁ခုအပိုရှိနေတာကြောင့်ပါ။

စတုရန်းတစ်ယောက် ရောဂါအကြီးအကျယ်ဖြစ်လို့ ခွဲစိတ်ရမယ်ဆိုရင် ကျွန်တော်တို့ 3D လူသားတွေအနေနဲ့ စတုရန်းကိုခွဲစိတ်စရာမလိုဘဲ ကုသပေးနိုင်ပါတယ်။
ဒီလောက်ဆို မြင်နိုင်မယ်ထင်ပါတယ်။

3D နဲ့ 4D သက်ရှိတွေကို ထပ်စဉ်းစားရင် ကျွန်တော်တို့က စတုရန်းနေရာ ရောက်သွားတာပေါ့။
4D သက်ရှိဟာ ကျွန်တော်တို့အရေပြားကို မဖွင့်ဘဲ ခွဲစိတ်ပေးနိုင်လိမ့်မယ်။
နှလုံးကို သူ့လက်နဲ့ကိုင်ပြီး ညှစ်ပေးနိုင်လိမ့်မယ်၊ သူစိတ်အလိုမကျရင် မခွဲမစိတ်ဘဲနဲ့ ဦးနှောက်ကိုပါ ခေါင်းထဲက ဆွဲထုတ်သွားလို့ရတယ်။
(4D သက်ရှိရဲ့ လုပ်ဆောင်နိုင်တဲ့ပမာဏများကို ပြောလိုခြင်းဖြစ်ပါတယ်။
သူ့မှာ လက်ရှိတယ်၊ စိတ်ရှိတယ်၊ ယုတ်စွအဆုံး 4D သက်ရှိဆိုတာ တကယ်ရှိတယ်ဆိုတာမျိုးကို ပြောလိုခြင်းမဟုတ်ပါ)

2D သက်ရှိတွေက 3D သက်ရှိတွေကို မမြင်နိုင်ဘူးလားလို့ မေးရင် မြင်နိုင်ပါတယ်။ ဒါပေမယ့် သူတို့ရဲ့အမြင်ဟာ 2D မှာကန့်သတ်ခြင်းခံထားရတော့ 3D ကို 2D အဖြစ်နဲ့ပဲမြင်နိုင်လိမ့်မယ်။ 3D ရဲ့လှုပ်ရှားမှုတွေဟာ သူတို့အတွက် ယုတ္တိရှိနေမှာမဟုတ်ဘူး။

ကျွန်တော်တို့လည်း 4D ကိုသင်္ချာနည်းအရ စိတ်ကူးယဉ်ကြည့်နိုင်တယ်။ ပုံဖော်ကြည့်နိုင်တယ်။ တော်တော် odd ဖြစ်ပေမယ့် 4D ကို ကျွန်တော်တို့ 3D အမြင်နဲ့မြင်ကြည့်နိုင်တယ်။

• 

(Spoiler Alert: အခုရေးတဲ့စာအတွက် အကောင်းဆုံး ဥပမာကတော့ Interstellar ဇာတ်သိမ်းခန်းမှာ ဇာတ်လိုက်က Black Hole ထဲဝင်သွားတဲ့အချိန် သူ့ရဲ့မြင်ကွင်းမှာ မျဉ်းကြောင်းတွေနဲ့ရှုတ်ရှုပ်ခတ်နေတယ်၊ Higher Dimensions တွေကို 3D လူသားတစ်ယောက်အနေနဲ့ မြင်တွေ့ရပုံကိုပြတာဖြစ်တယ်)

(နောက်ဥပမာတစ်ခုအနေနဲ့ Cixin Liu ရဲ့ Death’s End စာအုပ်မှာလည်း ဒီအယူအဆကို ရေးထားပါတယ်)

စာတော်တော်ရှည်နေပြီမို့ ဒီမှာပါရပ်လိုက်ပါတော့မယ်။

SAGAN

အသိအမြင်၊ အတွေးအခေါ် အသစ်တစ်ခုခုရသွားလို့ လှူဒါန်းလိုပါက Science Nuts (Facebook Page) ကို ဆက်သွယ်လှူဒါန်းနိုင်ပါတယ်။
လှူသမျှငွေအကုန်လုံးကို လိုအပ်တဲ့နေရာတွေမှာ ပြန်လည်လှူဒါန်းပေးသွားမှာပါ။

အခုရေးသားမယ့် Virus ဟာ သူအသက်ရှင်ရပ်တည်ဖို့အတွက် လူရဲ့စိတ်ကိုပြောင်းလဲအောင် လုပ်ပစ်နိုင်တယ်။
လူဟာ သေဆုံးတဲ့အချိန်အထိ Virus ရဲ့ထိန်းချုပ်မှုအောက်က ရုန်းမထွက်နိုင်တော့ဘူး။

ဒီ Virus အကြောင်းမပြောခင် Bacteria နဲ့ Virus ဘယ်လိုမတူလဲဆိုတာ အရင်ပြောပြချင်ပါတယ်။ အခုကာလမှာ COVID ဖြစ်ရင် ဒီစကားလုံး ၂လုံးကို ထည်လဲ ကြားရပါတယ်။

Virus ဝင်ပြီးရင် Secondary Bacterial Infection ဝင်တယ်ဆိုတာ ကြားဖူးကြမှာပါ။ ဒီ ၂ခုဝင်တာကို Infection ဝင်တယ်လို့ ရောပြီးခေါ်ကြပေမယ့် လက်တွေ့မှာ သူတို့ ၂ခုက အပုံကြီးကွာပါတယ်။

ပုံရဲ့အပေါ်ဘယ်ထောင့်မှာ သွေးနီဥနဲ့ Bacteria ကိုယှဥ်ပြထားပါတယ်။ ကျန်တဲ့ပုံတွေက Bacteria နဲ့ Virus ကိုယှဥ်ပြထားတာပါ။ ဘယ်လောက်သေးလဲဆိုတာ မြင်နိုင်မယ်ထင်ပါတယ်။

သူတို့က ဖြစ်တဲ့ရောဂါတွေဟာလည်း မတူကြပါဘူး။ ဒီပုံမှာသိသွားစေချင်တာက Antibiotics ဆိုတဲ့ နေရာကိုပါ။ မြန်မာတွေက Bacteria ရော Virus ရောကို “ပိုး” ဆိုပြီး ခြုံပြောကြတော့ ပိုးသတ်ဆေးဆိုတာ ၂မျိုးလုံးကို နိုင်မယ်လို့ ထင်တတ်ကြပါတယ်။

ပိုးသတ်ဆေးက Bacteria ကိုပဲနိုင်ပါတယ်။ Virus ကိုနိုင်တဲ့ဆေးက တော်တော်နည်းပါတယ်။ လူတွေက COVID ဖြစ်တဲ့အခါ မြန်မြန်သက်သာအောင် ပိုးသတ်ဆေးတွေ ဝယ်သောက်နေကြတာ တွေ့နေရပါတယ်။ COVID က Virus ပါ။ ပိုးသတ်ဆေးနဲ့ မဆိုင်ပါဘူး။

ဆရာဝန်တွေက COVID မှာ ပိုးသတ်ဆေးပေးတယ်ဆိုတာ အပေါ်မှာပြောခဲ့သလိုမျိုး Secondary Bacterial Infection ဝင်တဲ့လက္ခဏာတွေပေါ်လာမှ ပေးကြတာပါ။ ဒီလိုမဝင်သေးဘဲ ကြိုပေးမိရင် Bacteria တကယ်ဝင်လာတဲ့အခါ ဆေးယဥ်နေတာတွေ ဖြစ်တတ်ပါတယ်။

ပိုးသတ်ဆေးက သောက်တိုင်းကောင်းတဲ့အရာ မဟုတ်ပါဘူး။ ခန္ဓာကိုယ်ထဲမှာရှိတဲ့ လူကိုအကျိုးပြုတဲ့ Bacteria တွေကိုပါ သေသွားစေပါတယ်။

အူမှာရှိတဲ့ ပိုးလေးတွေ သေသွားတဲ့အခါ ဝမ်းလျောတာတွေ ဖြစ်လာပါတယ်။ လူလည်း နုံးခွေလာတတ်ပါတယ်။

ဒါက ဗဟုသုတရအောင် ပြောပြတာပါ။ ခေါင်းစဥ်အရ ပြောချင်တဲ့ Virus အကြောင်းကို ပြန်ဆက်ပါမယ်။

စာဖတ်သူအနေနဲ့ လူ့စိတ်ကိုထိန်းချုပ်နိုင်တဲ့ Virus ဆိုတာ House M.D Series ထဲကလို ရှားရှားပါးပါးအမျိုးအစားထဲက ဖြစ်ရမယ်လို့တွေးမိရင်တော့ မဟုတ်ပါလို့ ကြိုပြီးပြောထားပါရစေ။ မြန်မာပြည်မှာ တော်တော်ပေါပါတယ်။

ကျွန်ုပ်တို့ပတ်ဝန်းကျင်မှာ မကြာခဏ တွေ့နေကြားနေရတဲ့ ရောဂါထဲမှာ ဒီ Virus လည်းတစ်ခုအပါအဝင်ပါပဲ။
Virus နာမည်က Rabies Virus (ခွေးရူးရောဂါဖြစ်စေသောဗိုင်းရက်စ်ပိုး) ဖြစ်တယ်။

သူဘယ်လို လူ့စိတ်ကိုထိန်းချုပ်လဲဆိုတာမပြောခင် ဘယ်လိုကြောင့်ကူးဆက်သလဲဆိုတာကို အရင်ပြောလိုပါတယ်။
ခွေးရူးကိုက်လို့ကူးတယ်ဆိုတာ လူတိုင်းသိကြပါတယ်။ ဒါပေမယ့် သူ့ရဲ့ကူးဆက်ပုံက ဒါနဲ့တင်မပြီးသေးပါဘူး။
နို့တိုက်သတ္တဝါတိုင်းက ပိုးကိုလက်ခံနိုင်ပြီး ပြန်လည်ကူးဆက်စေနိုင်တယ်လို့ CDC (Centers for Disease Control & Prevention) ကပြောထားပါတယ်။
ဒါကြောင့် ကြောင်တွေဆီကလည်း ကူးဆက်နိုင်ပါတယ်။

အကိုက်ခံရမှတင်မဟုတ်ဘဲ ကိုယ့်မှာအနာရှိနေတယ်ဆိုရင် ပိုးရှိတဲ့တိရစ္ဆာန်က လျှာနဲ့လျက်ရင်တောင် ကူးနိုင်တယ်လို့ဆိုတယ်။ (ရှားရှားပါးပါး ဖြစ်တတ်တယ်)

အကိုက်ခံရရင် အာရုံကြောတွေကနေပြီး ဦးနှောက်ထိရောက်အောင် Virus တွေက ခြေဆန့်ကြတယ်။ စိတ်ကျေနပ်လောက်အောင် ပွားပြီးရင် တံတွေးထွက်တဲ့ တံတွေးဂလင်းတွေမှာ သွားနေကြတယ်။ ဒါမှ နောက်တစ်နေရာကို ဆက်ကူးဖို့ လွယ်မှာကိုး။
သူတို့ဆက်ပြီး အသက်ရှင်ရပ်တည်ဖို့အတွက် အားထုတ်ကြတဲ့သဘောဖြစ်တယ်။

ခွေးရူးပိုးဝင်နေတဲ့လူတစ်ယောက်ကို မြင်ယောင်ကြည့်ပါ။
သူ့ရဲ့တံတွေးမှာ ခွေးရူးပိုးတွေပါနေပြီ၊ သူကတစ်ခြားသူကို ကိုက်မိရင်ပိုးကူးသွားနိုင်တယ်။ (သီအိုရီအရ ပြောခြင်းဖြစ်တယ်၊ ဒီနည်းနဲ့ ကူးစက်ဖူးတဲ့မှတ်တမ်းမရှိသေးပါ)

ရောဂါပိုးရှိတဲ့သူက ရေသောက်လိုက်မယ်ဆိုရင် Virus ရဲ့ကူးစက်နိုင်မယ့် စွမ်းအင်ကကျသွားနိုင်တယ်။ ရေကြောင့် တံတွေးမှာပါတဲ့ပိုးအကောင်ရေနည်းသွားနိုင်လို့ဖြစ်တယ်။
ဒီတော့ Virus က အဲ့လိုအဖြစ်မခံဘူး။

အစာမျိုရင်အသုံးပြုတဲ့ အာရုံကြောတွေကို သွားပြီးပျက်စီးစေတယ်။ အဲ့တော့ လူက တခုခု မျိုချမယ်ဆိုတိုင်း နာကျင်မှုကို ခံစားရတယ်။

ရေအကြောင်းတွေးမိရင်တောင် နာလာတယ်လို့ စာတွေမှာရေးကြတယ်။
ခွေးရူးရောဂါခံစားရရင် ရေကိုကြောက်တယ်ဆိုတာ လူကကြောက်တာမဟုတ်ဘဲ Virus ကကြောက်တာပါ။
ဒါပေမယ့် Virus က သူကြောက်နေတာကို လူကကြောက်တာပါလို့ လူ့စိတ်ကိုထိန်းချုပ်ပြီး ပြောင်းလဲပစ်လိုက်တယ်။

နောက်ဆုံးရလဒ်ကတော့ ခွေးရူးရောဂါရတဲ့လူတိုင်း သေကုန်ကြတာပဲ။ ရှင်တဲ့လူက လက် ၅ချောင်းတောင်မပြည့်ဘူး။ (ဒီလူတွေက ခွေးရူးရောဂါရှိတဲ့အကောင်ကိုက်လို့ ကူးတာမဟုတ်ဘဲ လင်းနို့တွေဆီက ကူးကြတဲ့လူတွေပါ)

ဒါကြောင့် ခွေးအကိုက်ခံရရင် ခွေးရူးရောဂါကာကွယ်ဆေးထိုးဖို့ ဆေးရုံကိုသွားသင့်ပါတယ်။ (ခွေးကိုက်တိုင်း ကာကွယ်ဆေးထိုးရမယ်လို့ မပြောလိုပါ၊ ဆရာဝန်ကဆုံးဖြတ်ပါလိမ့်မယ်)

သာမန်အနုကြည့်မှန်ပြောင်းနဲ့ကြည့်ရင်တောင် မမြင်နိုင်တဲ့ ပိုးလေးတွေက လူ့စိတ်ကိုအလွယ်လေးထိန်းချုပ်နိုင်တယ်ဆိုတာ မယုံနိုင်စရာပါပဲ။ ဆဲလ်တစ်လုံးတည်းရှိတဲ့ အကောင်လေးတွေကစလို့ ရှုပ်ထွေးတဲ့သက်ရှိတွေအဆုံး Survival Instinct တွေရှိနေတယ်ဆိုတာ နားလည်နိုင်မယ်ထင်ပါတယ်။

Thanks for reading.

SAGAN

Next Post, Previous Post မနှိပ်ဘဲ OUO Link ကနေ ၁ပုဒ်ချင်းဝင်ဖတ်ပြီး ကူညီပါ။
အသိအမြင်၊ အတွေးအခေါ် အသစ်တစ်ခုခုရသွားလို့ လှူဒါန်းလိုပါက Science Nuts (Facebook Page) ကို ဆက်သွယ်လှူဒါန်းနိုင်ပါတယ်။
လှူသမျှငွေအကုန်လုံးကို လိုအပ်တဲ့နေရာတွေမှာ ပြန်လည်လှူဒါန်းပေးသွားမှာပါ။