Science Nuts

“ဖူးးး”လို့ မှုတ်တဲ့လေကအေးပြီး “ဟာာ” လို့မှုတ်တဲ့လေက ဘာလို့ပူရတာလဲ?

မနေ့က Science nuts page cb မှာ စာဖတ်သူတယောက်က အပေါ်ကခေါင်းစဥ်ရဲ့ အဖြေသိချင်လို့ဆိုပြီး လာမေးပါတယ်။

ကျနော်တို့လဲ အထင်တလုံးနဲ့ ထင်တာဖြေပေးမိလိုက်ပါတယ်။

ညကျအဲ့ကိစ္စရဲ့ အဖြေကို မကျေနပ်နိုင်သေးပဲ ထပ်ရှာကြည့်မိပါတော့တယ်။

ဟိုက်ရှားပါး… တခြားတိုင်းပြည်ကလူတွေကလဲ အဲ့လို ကြံကြံဖန်ဖန် မေးထားကြတာပဲ။

ဖြေတဲ့သူတွေကလဲ အများကြီးနဲ့ အဖြေတွေကလဲ အစုံပါပဲ။ ဘယ်သူ့အဖြေမှန်လဲဆိုတာကို ကျနော်တို့လိုက်ရှာကြတဲ့အခါ လက်ခံနိုင်ဖွယ်ရှိတဲ့ အဖြေတချို့ကိုတွေ့လာပါတယ်။ အဲ့အဖြေလေးတွေကို ဒီနေ့စုပြီး ပြန်ပြောပြသွားပါမယ်။

ပထမဆုံးဖြစ်နိုင်တဲ့ အဖြေက ပါးစပ်အကျဥ်းအကျယ်ကွာတဲ့ ကိစ္စကြောင့်ပါ။

ဖူးးး လို့မှုတ်ရင် နှုတ်ခမ်းကိုစူပြီး ပါးစပ်ကျဥ်းထားရပါတယ်။ ဟာာ လို့မှုတ်ရင်ကျ ပါးစပ်ကျယ်ကျယ်ဖွင့်ထားရပါတယ်။

Physics သဘောအရ ကျဥ်းတဲ့နေရာကို လေကဖြတ်တဲ့အခါ pressure ကျပြီး အရှိန်မြန် (velocity) လာပါတယ်။

ဖူးးး လို့မှုတ်ရင် ထွက်လာတဲ့လေလုံးက ပိုမြန်ပြီး ပိုသေးပါတယ်။ ဟာာ လို့မှုတ်ရင် ထွက်တဲ့လေလုံးက ပိုနှေးပြီး ပိုကြီးပါတယ်။

Bernoulli’s principle အရ မြန်ရင် pressure ကျပါတယ်။ ဖူးလို့မှုတ်ရင် လေလုံး မြန်တဲ့အတွက် pressure ကျပြီး ဘေးပတ်ဝန်းကျင်ကလေကို စုပ်ယူလိုက်တယ်။ ဘေးကလေကို စုပ်လိုက်တော့ ပါးစပ်ထဲကလေပူ နဲ့ အပြင်ကလေ (mixed) ရောသွားပြီး လေကမြန်မြန်အေးသွားပါတယ်။

ဟာာ လို့ မှုတ်ရင်ကျ လေလုံးကကြီးလဲကြီး နှေးလဲနှေးတော့ လေလုံးရဲ့ဘေးနားလောက်ပဲ အပြင်ကလေနဲ့ရောပါတယ်။ လေလုံးရဲ့အလယ်မှာတော့ ပူမြဲပူနေလို့ ပိုပူတယ် ခံစားရတာ ဖြစ်နိုင်ပါတယ်။

တချို့က ဒီလိုဖြစ်တာကို Bernoulli’s principle လို့မခေါ်ဘဲ Air entrainment လို့ခေါ်ပါတယ်။

ဖူးးးလို့မှုတ်ရင် လေကမြန်မြန်စီးဆင်းတော့ friction ကြောင့် ပတ်ဝန်းကျင်က ငြိမ်နေတဲ့လေကို ပိုဆွဲခေါ်သွားတဲ့အတွက် လေအေးနဲ့ရောကုန်တယ်။
(More air entrained)

ဟာာလို့မှုတ်ရင်ကျ
လေကရောနှောတာနည်းတယ်ပေါ့။
မအေးသွားဘူးပေါ့။
အောက်ကပုံမှာပြထားပါတယ်။

နောက်ထပ်အဖြေတခုကကျ မြန်မြန်မှုတ်ရင် အရေပြားပေါ်က အပူတွေကို အရှိန်နဲ့ သယ်ဆောင်သွားတော့ အဲ့နေရာမှာ အေးပြီးကျန်ခဲ့တာပါတဲ့။ Heat ကို convection နည်းနဲ့သယ်သွားသလိုပေါ့။

ပန်ကာကိုပဲသတိထားကြည့်ပါ။ ပန်ကာကို ဖြည်းဖြည်းလေးဖွင့်ရင် မအေးပါဘူး။ တအားမြန်အောင်ဖွင့်လိုက်ရင် ကိုယ်ပေါ်ကအပူတွေကို လေအားက သယ်ဆောင်သွားလို့ ပိုအေးတယ်ခံစားရတာပါ။

တကယ်က လေက အပူချိန်တူတူပါပဲ။ လူကသာခံစားမှုပြောင်းနေတာပါ။ ကော်ဖီခွက်ပူပူကို လေနဲ့တအားမှုတ်ရင် အပူတွေနည်းသွားသလိုပေါ့။ လေကအပူကိုသယ်ဆောင်သွားတာပါ။

နောက်ထပ် ဖြစ်နိုင်တာတခုက ဖူးလို့မှုတ်ရင် လက်ကပါးစပ်နဲ့ နဲနဲပိုဝေးပါတယ်။ ဟာလို့မှုတ်တာကျ ပါးစပ်နဲ့လက်ကပိုနီးတော့ ပူတာ အေးတာ ပိုကွာတာဖြစ်နိုင်ပါတယ်တဲ့။

ဒီလိုစမ်းကြည့်လို့ရပါတယ်။ ဟာာ လို့မှုတ်တာကို ခပ်ဝေးဝေးက လက်နဲ့ခံစားရင် ပူတာနည်းသွားမယ်။ ဘာလို့ဆို အပြင်ကလေထုနဲ့ရောဖို့ အချိန်ပိုရလို့ပါ။ ဖူးးး လို့မှုတ်တာကို ပါးစပ်နဲ့တော်တော်လေးကပ်ထားရင် ပိုနွေးတာကို သတိထားမိပါလိမ့်မယ်။

ဒါကလဲ သိပ်တော့ တိကျတဲ့အဖြေတော့ မဟုတ်လှပြန်ပါဘူး။

တချို့လူတွေက speed of air နဲ့မဆိုင်ဘူးလို့ငြင်းကြပြန်တယ်။ မယုံရင် ဖူးလို့မှုတ်တာကို ထိန်းပြီး ဖြေးဖြေးချင်းမှုတ်ကြည့်ပါလားတဲ့… အေးတာပဲတဲ့။ ဟာာာ လို့မှုတ်တာကို အမြန် အားနဲ့မှုတ်ချပါလားတဲ့၊ ပူနေတုန်းပဲတဲ့။

ကျနော်လဲ အိမ်မှာ ဖူးးးးတလှည့်… ဟာတလှည့်နဲ့ တချိန်လုံးစမ်းကြည့်နေရပါတယ်။ စာဖတ်သူတို့လဲ ဒီစာဖတ်နေရင်းကို လိုက်လုပ်ကြည့်မိနေပြီမဟုတ်လား။

နောက်ဆုံးဖြစ်နိုင်တဲ့အဖြေကကျ thermodynamic ဖက်ကပြန်ရှင်းတာပါ။ လေဖြစ်ဖြစ် fluid ဖြစ်ဖြစ် ကျဥ်းတဲ့နေရာကိုဖြတ်ရရင် pressure တက်လာပါတယ်။
(thermal knietic pressure ကိုဆိုလိုတာပါ။)

ကျဥ်းတဲ့နေရာကိုဖြတ်ဖို့ လေက compressed (ချုံ့လိုက်ရပါတယ်) ဖြစ်သွားပါတယ်။ တံခါးကျဥ်းကျဥ်းကိုဝင်ရင် ကိုယ်လုံးကိုရို့ပြီး ကျုံ့လိုက်သလိုပေါ့။

ကျဥ်းတဲ့ ပါးစပ်ပေါက်ကနေ အပြင်လဲပြန်ရောက်တော့ လေက ပြန်ကျယ်ရပါတယ်။
(expand ပြန်လုပ်ရပါတယ်။) အဲ့လို လေပြန်ကျယ်ဖို့အတွက် ပတ်ဝန်းကျင်က အပူကိုစုပ်ယူပြီး ပြန်ကျယ်ရပါတယ်။

ဖူးးလို့မှုတ်ရင် ထွက်လာတဲ့လေက လက်ကအပူကိုစုပ်ပြီး expand ဖြစ်ရလို့
အေးတယ်ခံစားရတာလို့ ရှင်းကြပြန်တယ်။

တချို့ကလဲ adiabatic expansion / throttling effect စသဖြင့် နာမည်တပ်ပြောကြပါတယ်။

(ဒီနေရာမှာ thermodynamic ရဲ့ equation တွေ formula တွေကို ထည့်မပြောတော့ဘဲ အတတ်နိုင်ဆုံးနားလည်လွယ်အောင် ပြောထားတာမို့ တတ်ကျွမ်းတဲ့စာဖတ်သူများ သည်းခံဖတ်ရှုပေးကြပါခင်ဗျ)

ဟာာ လို့မှုတ်ရင် လေက expand စရာမလိုလို့ အပူကိုလဲမစုပ်ဘဲ ဒီတိုင်း အဆုတ်ထဲကလေဖြစ်နေတာပါတဲ့။

ဒီ throttling effect ကိုအခြေခံပြီး အိမ်ကပန်ကာကိုပိုအေးအောင် လုပ်လို့ရပါတယ်။

အောက်ကပုံမှာကြည့်လိုက်ပါ။

အထွက်ပေါက်ကို ကျဥ်းထားရင် လေ expand ဖြစ်ပြီး အပူကိုပိုစုပ်ယူလို့ ပန်ကာပိုအေးပါတယ်။ အဝကျဥ်းတော့ အရှိန်လဲပိုမြန်ပြီး ကိုယ်ပေါ်က အပူကို မြန်မြန်သယ်ဆောင်သွားတာပေါ့ဗျာ။

ဒီလောက်ဆို ဖူးးး အကြောင်းနဲ့ ဟာာာ အကြောင်းကို နားလည်လောက်ပြီထင်ပါတယ်။ အေးတဲ့အခါ လက်ကိုနွေးအောင် ဟာာ လို့မှုတ်ကြတဲ့အခါ ပူတဲ့အရာသောက်ရင် ဖူးးလို့မှုတ်သောက်တဲ့အခါ ဒီစာလေးကို သတိရလိုက်ပါ။

Thanks for your time!

လင်းမူ

အသိအမြင်၊ အတွေးအခေါ် အသစ်တစ်ခုခုရသွားလို့ လှူဒါန်းလိုပါက Science Nuts (Facebook Page) ကို ဆက်သွယ်လှူဒါန်းနိုင်ပါတယ်။
လှူသမျှငွေအကုန်လုံးကို လိုအပ်တဲ့နေရာတွေမှာ ပြန်လည်လှူဒါန်းပေးသွားမှာပါ။

တည်ငြိမ်လွန်းတာလား၊ အကြောက်လွန်သွားတာလား?

ဒါမျိုးခပ်ဆင်ဆင် တစ်ပုဒ်တော့ အရင်ကရေးဖူးပါတယ်။ ဒါပေမယ့် အခုရေးမှာက ဒီအကြောင်းတစ်ခုတည်းကို ရည်ရွယ်ပြီးရေးမှာပါ။
လူတွေဟာ ကိုယ့်ကိုကိုယ် ပြဿနာတွေကြားမှာ တည်တည်ငြိမ်ငြိမ်ပဲ ရှိနေတယ်လို့ ထင်တတ်ကြတယ်။ ဒါဟာ တကယ်ပဲလား… ဆိုတာ သေချာသိအောင် ပြောချင်ပါတယ်။
စကားသိပ်မရှည်တော့ပါဘူး။ စလိုက်ပါတော့မယ်။

လူတွေက ပြဿနာကြီးကြီးမားမားတစ်ခုကို ကြုံလာတဲ့အခါ ဒီပြဿနာကို ပုံမှန်ဖြတ်သန်းနေတဲ့ နေ့စဉ်ဘဝထဲက အမြင်နဲ့ပဲ ရှုမြင်တတ်ကြပါတယ်။
ဘယ်လောက်ပဲ မကြုံဖူးတဲ့ကိစ္စ၊ ထူးဆန်းတဲ့ကိစ္စပဲဖြစ်ဖြစ် ပုံမှန်အတိုင်းပဲမြင်ပြီး တုံ့ပြန်တတ်ပါတယ်။

တစ်ခုပဲ စဉ်းစားကြည့်ပါ။ ကိုယ်စီးလာတဲ့ လေယာဉ်က လေယာဉ်ကွင်းထဲဆင်းတဲ့အချိန်မှာ ဘီးချော်ပြီး မှောက်သွားတယ်၊ မီးထလောင်တယ်ဆိုရင် ဘာလုပ်မလဲ?
ကိုယ်နဲ့ ပါလာတဲ့သူကို ဆွဲပြီး လွတ်ရာအပေါက်ကနေ ပြေးမှာပေါ့ဟ… လို့ ဖြေကြမှာပါ။ ဒါပေမယ့် တကယ့်လက်တွေ့မှာ လူတော်တော်များများက အဲ့လိုမတုံ့ပြန်နိုင်ဘူးဆိုရင် ယုံနိုင်မလား။

၁၉၇၇ ခုနှစ်တုန်းက ကနေရီကျွန်းက လေယာဉ်ကွင်းတစ်ခုမှာ လေယာဉ်နှစ်စင်းတိုက်မိဖူးတယ်။ မြူတွေဆိုင်းနေတော့ ဘာမှသေချာမမြင်ရတဲ့အချိန်မှာ လေယာဉ်နှစ်စင်းက ပျံတက်ဖို့လုပ်ရင်း ခေါင်းချင်းဆိုင်ပြီး တိုက်မိကြတာပါ။
လေယာဉ်တစ်စင်းက လုံးဝမီးလောင်ပျက်စီးသွားတယ်။ ပါသမျှလူအကုန်သေကုန်တာပေါ့။
ကျန်တစ်စီးကတော့ မီးမလောင်သေးဘဲ အမိုးပွင့်ထွက်သွားတယ်။ ဒါပေမယ့် အချိန် ၁ မိနစ်၊ ၂မိနစ် အတွင်းမှာ မီးလောင်တော့မယ့်အနေအထားရှိတယ်။
အဲ့ဒီလေယာဉ်မပေါက်ကွဲခင် ထပြေးတဲ့ လူ ၇၀ ပဲ အသက်ရှင်တယ်။

နောက်ပိုင်းမှာ အသက်ရှင်တဲ့လူတွေကို Interview တော့ ထူးဆန်းတာတစ်ခုကို သိလိုက်ရတယ်။ လူတော်တော်များများက ကြက်သေသေပြီး ဘာမှမလုပ်ကြဘူးတဲ့။
အင်တာဗျူးခံတဲ့ မိန်းမက ဘာပြောလဲဆိုတော့ သူအသက်ရှင်တာ သူ့ယောက်ျားက သူဘာလုပ်ရမှန်းမသိတဲ့အချိန်မှာ ခါးပတ်ဖြုတ်ဖို့၊ ပြေးဖို့အော်ပြောလို့ အသိဝင်လာတာလို့ ဆိုတယ်။ သူတို့နဲ့အတူပါလာတဲ့ သူငယ်ချင်းကိုတော့ ခုလို ပြောဖို့သတိမရတဲ့အတွက် အဲ့ဒီတစ်ယောက်က မီးထဲပါပြီး သေသွားတယ်။

ပညာရှင်တွေရဲ့ အဆိုအရ လူတွေရဲ့ ၇၀% လောက်က ဘေးအန္တရာယ်တစ်ခုခုဖြစ်လာပြီဆိုရင် ဘာလုပ်ရမှန်းမသိဘဲ တုံ့ဆိုင်းနေတတ်တယ် လို့ဆိုတယ်။ ၁၅% က အကြောက်လွန်ပြီး ကြက်သေသေသွားကြတယ်။ ကျန်တဲ့ ၁၅% ကပဲ လွတ်အောင်ပြေးနိုင်တယ်လို့ ဆိုတယ်။

ပြေးနိုင်တဲ့သူတွေက ကြိုပြီးပြင်ဆင်ထားတဲ့သူတွေများပါတယ်။ ဥပမာ လေယာဉ်မပျံတက်ခင် Safety Protocols ပြောတာကို သေချာနားထောင်တယ်။ ပြီးရင်သူတို့စိတ်ထဲမှာ တစ်ခုခုဖြစ်လာခဲ့ရင် ဘာလုပ်မလဲဆိုတာ ကြိုတွေးထားတတ်ကြတယ်လို့ဆိုတယ်။ ဥပမာ ဘယ်အပေါက်ကပြေးမယ်၊ ဘယ်လိုပြေးမယ်၊ မှန်ကို ဘယ်လိုခွဲလိုက်မယ် စသဖြင့်ပေါ့။

ဒီလိုကြိုတွေးလိုက်တာ အကျိုးအများကြီးရှိပါတယ်။ ဘာလို့လဲဆိုတော့ လူတစ်ယောက်က အလုပ်တစ်ခုမလုပ်ခင် သူ့ရဲ့ခေါင်းထဲမှာ ဖြတ်သန်းရတဲ့ အဆင့်တွေရှိပါတယ်။
အန္တရာယ်ရှိတာ တကယ်ဟုတ်မဟုတ် အရင်သိရပါတယ်၊ အဲ့ဒီအခါ ဘာလုပ်ရမလဲဆိုတာ စဉ်းစားရပါတယ်၊ ပြီးရင်ဆုံးဖြတ်ချက်ချရပါတယ်၊ ပြေးမယ်လို့ဆုံးဖြတ်မိရင် ပြေးဖို့လုပ်ရပါတယ်။
ဆိုတော့… တကယ့်အရေးကြုံလာရင် ချက်ချင်းထပြီး ပြေးဖို့က ဒီအဆင့်တွေကို ကျော်ပြီးမှ ဖြစ်လာမှာပါ။
ကြိုပြီး စိတ်ထဲမှာ လေ့ကျင့်ထားတဲ့သူတွေကတော့ ဘာလုပ်ရမလဲမစဉ်းစားရတော့လို့ အန္တရာယ်ရှိတယ်ဆိုတာ သိတာနဲ့ ချက်ချင်း ပြေးရုံပါပဲ။

စိတ်ပညာစာအုပ်တွေထဲမှာတော့ ဒါကို ဂစ်တာတီးတာနဲ့ ဥပမာပေးတတ်ပါတယ်။ ဂစ်တာတီးသင်ဖူးတဲ့သူတွေဆို သိပါတယ်။ C Chord ကိုတစ်ခါမှ မကိုင်ဘူးတဲ့အခါမှာ C major ကဒီလိုရှိတယ်လို့ပြပြီး ကိုင်ခိုင်းရင် ကိုင်လို့ရနိုင်ပါတယ်။ ဒါပေမယ့် နောက်တစ်ခါကိုင်ကြည့်ဦးဆို နည်းနည်းလွဲနေနိုင်ပါတယ်။
လေ့ကျင့်ပါများလာတဲ့အခါ C လို့ပြောလိုက်တာနဲ့ လက်က ရောက်နှင့်နေပြီးသားဖြစ်နေပါပြီ။ မကျွမ်းကျင်ခင်ကလို C major chord ဆိုတာ ဘယ်လိုပုံရှိသလဲ၊ ဘယ်လက်ချောင်းက ဘယ်ကြိုးကိုဖိရမှာလဲတွေ မစဉ်းစားရတော့ပါဘူး။
ဒါက ကြက်သေသေနေတဲ့အထဲမပါအောင် ဖြေရှင်းတဲ့နည်းပေါ့။

နောက်တစ်ခါ လေယာဉ်စီးမယ်၊ ကားစီးမယ်ဆိုရင် အလွှတ်မဲ့မနေဘဲ အန္တရာယ်ကြုံလာရင် ဘာလုပ်မယ်ဆိုတာ ခေါင်းထဲမှာ ကြိုတွေးထားစေချင်ပါတယ်။ ဒါက ကိုယ့်အသက်မသေဖို့ အထောက်အကူတစ်ခုဖြစ်လာမှာပါ။ အခုလို ကာလမျိုးမှာ ပိုလို့တောင် ဂရုစိုက်သင့်ပါတယ်။

ဒီလိုဖြစ်တာကို Fear Bradycardia လို့ခေါ်ပါတယ်။ Fear ဆိုတာ ကြောက်တာပေါ့၊ Bradycardia ဆိုတာ ဆေးပညာအရ နှလုံးခုန်နှေးသွားတာကို ခေါ်တာပါ။ သာမန်လူတွေမှာ ဒီလိုဖြစ်အောင် ပညာရှင်တွေကတော့ ဒဏ်ရာရနေတဲ့လူတွေရဲ့ ပုံကို ပြပြီး စမ်းသပ်ခဲ့ဖူးပါတယ်။
လူတွေမှာ ကြောက်စိတ်ဝင်လာရင် နှလုံးခုန်နှေးပြီး လှုပ်ရှားမှုတွေပါ နှေးကွေးလေးလံသွားကြတာပါ။

ဒါနဲ့ခပ်ဆင်ဆင် Normalcy Bias ဆိုတာရှိပါသေးတယ်။
ကိုယ်ကြုံလာတဲ့ကိစ္စက အရမ်းကြီးမားလွန်းတော့ ဦးနှောက်က ဒါကို Process လုပ်နိုင်ဖို့ “ပုံမှန်ပဲ” ဆိုပြီး ဂျင်းထည့်လိုက်တာကို ပြောတာပါ။
ဒါက လူတိုင်းမှာရှိပါတယ်။ “Everything will be alright” တို့၊ “Everthing will be ok in the end, if it’s not, it’s not the end” တို့ ဆိုတာလည်း Normalcy Bias တွေပါပဲ။
ကိုယ်ကြုံတွေ့နေရတဲ့ Anxiety ကိုလျော့ချဖို့အတွက် ဦးနှောက်က အတတ်နိုင်ဆုံးကြိုးပမ်းမှာပါပဲ။ ဒီလိုမှမလုပ်ရင်လည်း Information Overload ဖြစ်ပြီး စိတ်ချမ်းသာရတဲ့အချိန်ဆိုတာ ရှိမှာမဟုတ်တော့ပါဘူး။

ခုလို ကိုယ့်ကိုကိုယ် လိမ်လိုက်တဲ့အတွက် စိတ်ချမ်းသာသွားတာ မှန်ပေမယ့် တကယ့်သေဘေးနဲ့ နဖူးတွေဒူးတွေကြုံတဲ့အခါ အဆင်ပြေသွားမှာပါဆိုတဲ့အမြင်က ဘေးဖြစ်ဖို့များပါတယ်။

ခုချိန်မှာ အုပ်ကြီးတွေအစုလိုက်အပြုံလိုက် နှုတ်ထွက်တာကို မမြင်ရသေးတာဟာလည်း “ငါ့မှာဒီလိုတွေဖြစ်မလာနိုင်ပါဘူး” ဆိုတဲ့ Normalcy Bias တစ်ခုရှိနေနိုင်တာဖြစ်နေနိုင်ပါတယ်။

ဒီ Normalcy Bias က Global Warming တို့၊ အဝလွန်တာတို့တွေ အထိတွေ့နေရပါတယ်။ ကမ္ဘာကြီးပူနွေးလာတာအမှန်ဖြစ်ပေမယ့် ဒါကို လက်မခံနိုင်တဲ့သူတွေရှိပါတယ်။ (အထူးသဖြင့် စွမ်းအင်သုံးတာများတဲ့နိုင်ငံတွေပါ)
လူတွေ အဝလွန်တာ ပိုပိုများလာပါတယ်။ ဒါပေမယ့် ဒါကိုထိန်းချုပ်ရမယ့်အစား ဆရာဝန်တွေဟာ Fat Phobic ဖြစ်တယ်ဆိုပြီး ပြန်စွတ်စွဲလာကြပါတယ်။
ဆရာဝန်က သူ့ရဲ့ဝတ္တရားအရ ဝရင်ဝတယ်ပြောရမှာပါ၊ ဝိတ်လျော့ဖို့လည်း ပြောရမှာပါ။ ဒါကို မကြိုက်ကြတာဟာလည်း Normalcy Bias ပါပဲ။
မကောင်းသတင်းတွေမကြားချင်တာ၊ COVID-19 အမှန်တကယ် အခြေအနေဆိုးနေမှန်း လက်မခံနိုင်တာဟာလည်း ဒီသဘောပါပဲ။

ဒီသဘောတွေကို သိသွားရင်တော့ ဆောင်ရန်၊ ရှောင်ရန်လေးတွေကို တွေးမိနိုင်မယ်ထင်ပါတယ်။

SAGAN

“ဘူး” များအကြောင်း (Déjà vu, Jamais vu & Presque vu)

ကျွန်တော်ငယ်ငယ်က ခရီးရှည်တစ်ခုသွားတော့ ညလယ်ခေါင်မှာ ကားခဏနားတယ်။ အဲ့ဒီကာလက ရန်ကုန်-မန္တလေး အမြန်လမ်းမကြီးလည်း မပေါ်သေးတော့ လမ်းတွေက ဆိုးချက်ပဲ။
ခုခေတ်လိုမျိုး ၁၁၅ မိုင်မှာနားမယ်ဟေ့ ဆိုပြီး စည်စည်ကားကား သိုက်သိုက်ဝန်းဝန်းနေရာတစ်ခုလည်း မရှိသေးဘူး။ ကားသမားတွေနဲ့ လက်ဝါးချင်းရိုက်ထားတဲ့ဆိုင်တွေမှာပဲ နားကြတာများတယ်။

အဲ့ဒီတုန်းက ကားခဏရပ်တော့ အထက်တန်းကျောင်းကြီး တစ်ကျောင်းနားမှာ ဖြစ်နေတယ်။ လှမ်းကြည့်နေရင်းနဲ့ ရင်ထဲမှာ ဒိန်းကနဲ ဖြစ်သွားတယ်။

ဒီကျောင်းကြီးကို ငါ့အိပ်မက်ထဲမှာ ရင်းရင်းနှီးနှီးမြင်ဖူးနေတယ်။ ဒါတွေက ကြုံဖူးပြီးသား ကိစ္စကြီးတစ်ခုလိုပဲ။ ကိုယ်နောက်တစ်စက္ကန့်နေရင် ဘာပြောတော့မယ်ဆိုတာကိုပါ တွေးလို့ရနေတယ်။
အဲ့ဒီတုန်းကတော့ ငါ့မှာ Superpower တွေရှိနေတာလားမသိဘူးဆိုပြီး ကလေးပီပီ တွေးမိပါသေးတယ်။
အသက်ကြီးလာတော့ သိလာရတာက ဒါဟာ Déjà vu ပါ။

Déjà vu ဆိုတာ ပြင်သစ်စကားပါ။ သူ့ရဲ့အဓိပ္ပါယ်က “Already Seen” လို့ Wiki မှာရေးထားတယ်။ ငါမြင်ပြီးသားကြီးပါကွာ… ဆိုပါတော့။
ဒီအချက်ကို သေချာမသိတဲ့ လူတွေကတော့ ဒီလိုဖြစ်တာဟာ သဘာဝလွန်ပဲ၊ အနာဂတ်ကို ကြိုမြင်တာပဲဆိုပြီး ထင်တတ်ကြတယ်။
အမှန်တကယ်တော့ ဦးနှောက်က တချက်တချက်မှာ ဂေါက်သီးထတာပါ။

Déjà vu ဟာ အသက် ၈နှစ်၊ ၉နှစ်လောက်မှာမှ စဖြစ်တတ်တယ်လို့ဆိုတယ်။ (ကျွန်တော့တုန်းကတော့ မှတ်မှတ်ရရ ၁၀ နှစ်သားတုန်းက ဖြစ်တာပါ)
လူပျို၊ အပျိုဖြစ်လာတဲ့အချိန်နဲ့ အသက် ၂၀ လောက်မှာ ဒါတွေအဖြစ်များတတ်ပါတယ်။ အသက်ကြီးလာရင်တော့ ဒီလိုဖြစ်တာ တဖြည်းဖြည်းနည်းသွားပါတယ်။
ဒီတော့ ဦးနှောက်ဖွံ့ဖြိုးတာနဲ့ ဆက်စပ်မှုရှိရမယ်လို့ ပညာရှင်တွေက ယူဆကြပါတယ်။

Déjà vu ကို ရောဂါတွေမှာတွေ့ရသလို သာမန်လူတွေမှာလည်း တွေ့ရပါတယ်။
Temporal Lobe Epilepsy (အတက်ရောဂါတစ်မျိုး) မှာဆို ဒီလိုဖြစ်တတ်ပါတယ်။
ခေါင်းတစ်ခြမ်းကိုက်တဲ့ရောဂါ (Migraine with aura) ရှိတဲ့သူတွေဟာ သူတို့ခေါင်းမကိုက်ခင် ကြိုသိတတ်ကြပါတယ်။ ခြေတွေလက်တွေကျဉ်လာတာ၊ အမြင်တွေဝါးလာတာ၊ မျက်စိထဲမှာ အလင်းတွေမြင်လာတာ စတာတွေ ဖြစ်တတ်ပါတယ်။

ဒါပေမယ့် ခုပြောမယ့် Déjà vu က ရောဂါသမားတွေမဟုတ်တဲ့ သာမန်လူတွေမှာ တွေ့ရတဲ့ကိစ္စကို ပြောချင်တာပါ။
ခုချိန်ထိတော့ ဘာကြောင့်လဲဆိုတာ သေချာမသိကြသေးပါဘူး။ ဒါပေမယ့် ဆရာကြီးတွေကတော့ Hypothesis တွေထုတ်ထားကြပါတယ်။

ပထမတစ်ခုကတော့ အမြင်မှာ ပြဿနာတက်နေတာပါ။ မျက်စိကမြင်ဖို့အတွက် အာရုံကြောတွေလိုပါတယ်။ အဲ့ဒီအာရုံကြောတွေက ဦးနှောက်ရဲ့နောက်ဘက်ပိုင်း (Occipital Lobe) အထိ ရှည်ပါတယ်။ အဲ့ဒီမှာ မြင်တာကို မြင်တယ်လို့သိစေတဲ့ နေရာ (Visual Cortex) ရှိပါတယ်။

မျက်လုံးက မြင်တဲ့အခါ အာရုံကြောတွေကတစ်ဆင့် လျှပ်စီးကြောင်းနဲ့ ဦးနှောက်ကို သတင်းပို့ပါတယ်။ ပုံမှန်ဆိုရင် ဘယ်ဘက်မျက်စိနဲ့ ညာဘက်မျက်စိက တူတူသတင်းပို့ပါတယ်။
ဒါပေမယ့် တခါတလေမှာ တဖက်ဖက်က နည်းနည်းပိုနှေးသွားတာရှိပါတယ်။ အဲ့ဒီအခါမှာ Visual Cortex ဆီကို သတင်းက အတူတူမရောက်တော့ဘူးပေါ့။

အရင်ရောက်နှင့်တဲ့ကောင်ကို မှတ်ဉာဏ်အဖြစ်သိမ်းလိုက်ပေမယ့် နောက်မှရောက်လာတဲ့ကောင်ကို အဲ့လိုမသိမ်းရသေးပါဘူး။
အရင်ရောက်တာနဲ့ နောက်မှရောက်တာဆိုပြီးပြောလို့ အကြာကြီး မထင်ပါနဲ့။ ဒါက ၁စက္ကန့်တောင်မပြည့်တဲ့အချိန်မှာ ကွဲလွဲနေတာပါ။
ဆိုတော့… နည်းနည်းနောက်ကျမှရောက်လာတဲ့ကောင်ကို အသစ်ဆက်ဆက် Information လို့ဦးနှောက်က ယူဆလိုက်ပါတယ်။ သူ့ထက်အရင်လာခဲ့တဲ့ကောင်ကို မှတ်ဉာဏ်အနေနဲ့ထားလိုက်တယ်။
ဒီတော့ ငါကြုံဖူးနေတယ်… ဆိုပြီး ဖြစ်လာတာပါ။ တကယ်တော့ ဦးနှောက်ကို သတင်းပို့တဲ့ အာရုံကြော ၂ခု အနှေးအမြန်မတူတာကြောင့် ရှုပ်ထွေးကုန်တာပါ။

ဒုတိယတစ်ခုဖြစ်နိုင်တာကတော့ ကြုံဖူးတယ်လို့ထင်ရခြင်းဟာ ကိုယ်နဲ့ရင်းနှီးနေတဲ့မှတ်ဉာဏ်တစ်ခုကို သွားပြီး သတိရလိုက်တာကြောင့်လို့ ဆိုတယ်။
ကျွန်တော်အပေါ်ကပြောခဲ့တဲ့ ဥပမာနဲ့ပြန်ပြောချင်ပါတယ်။ ခရီးဝေးသွားဖူးတာ Déjà vu မဖြစ်ခင်ကတည်းက အခါခါသွားဖူးပါတယ်။ ဒီတော့ ဒီနေရာမှာလည်း နားခဲ့ဖူးနိုင်တယ်၊ ဒါမှမဟုတ် ဒီနေရာနဲ့ခပ်ဆင်ဆင်နေရာတစ်ခုမှာလည်း နားခဲ့ဖူးနိုင်တယ်။
Déjà vu ဖြစ်လာတဲ့အခါမှာ အဲ့ဒီလို ရင်းနှီးမှုတစ်ခုခုကိုမြင်လိုက်လို့ ဖြစ်နိုင်တယ်ဆိုပြီး ပညာရှင်တွေက ဆိုတယ်။ ဒါကို သိစိတ်က သိနေစရာမလိုပါဘူး။ မသိစိတ်က သိနေရင် ဖြစ်တတ်ပါတယ်။

နောက် ဘူး တွေဆက်ရဦးမှာမို့ Déjà vu ကို ဒီလောက်နဲ့ ရပ်ထားလိုက်ပါမယ်။ အမှန်တကယ်တော့ ဒီထက်ရှုပ်ထွေးတာတွေ ကျန်ပါသေးတယ်။

Jamais vu ဆိုတာ Déjà vu နဲ့ဆန့်ကျင်ဘက်ပါ။ သူ့အဓိပ္ပါယ်က “Never Seen” လို့ဆိုပါတယ်။ တစ်ခါမှမမြင်ဖူးပါဘူးကွာ… ဆိုတာမျိုးပေါ့။
သူက ကိုယ်အမြဲတွေ့နေကြလူတွေ၊ နေရာတွေ၊ စကားလုံးတွေကို မမှတ်မိတာပါ။

ဒါလည်း ကျွန်တော်ဆိုအမြဲဖြစ်ပါတယ်။ မြန်မာစာရိုက်နေရင်းနဲ့ အမြဲသုံးနေကြ စာလုံးတစ်ခုကို ဟုတ်မှဟုတ်ရဲ့လား၊ ငါမြင်ဖူးတာဒီလိုပုံစံ မဟုတ်ဘူးထင်တယ်ဆိုပြီး အတွေးပေါက်လာတတ်တာပါ။
သူက ဘယ်လိုကြောင့်ဖြစ်သလဲဆိုရင် စာလုံးတစ်လုံးကို ထပ်ခါထပ်ခါရွတ်စေတဲ့အခါ အဲ့ဒီစာလုံးရဲ့အဓိပ္ပါယ်ပျောက်ဆုံးလာပါတယ်။

စမ်းသပ်ထားတာတော့ တံခါး ဆိုတဲ့စကားလုံးကို ၁မိနစ်အတွင်း အခါ ၃၀ ရေးခိုင်းလိုက်တဲ့အခါ လူတွေရဲ့ 65% မှာ Jamais vu ဖြစ်လာတယ်လို့ဆိုတယ်။ ဒီစကားလုံးကြီးက ငါရေးနေတာ ဟုတ်မှဟုတ်ရဲ့လား၊ တခါမှမမြင်ဖူးသလိုပဲဆိုပြီး ဖြစ်လာတာပါ။

Presque vu ဆိုတာလည်း ရှိပါသေးတယ်။ သူ့အဓိပ္ပါယ်ကတော့ “Almost Seen” ဖြစ်ပါတယ်။ လျှာဖျားလေးတင်ကွာ… ဆိုတာမျိုးပေါ့။
ဒါလည်း လူတိုင်းကြုံဖူးကြမှာပါ။

ဒီသီချင်းကို နားထောင်လာတာ ကြာခဲ့ပြီ၊ ဘယ် Band လဲဆိုတာ မေ့နေတယ်၊ လျှာဖျားလေးတင်ကွာ… ဒီ Band မှာ ၄ယောက်ပါတယ်၊ သီချင်းဆိုတဲ့ကောင်က ကတုံးပြောင်ပြောင်နဲ့၊ ဂစ်တာတီးတဲ့ကောင်က ဆေးမှုနဲ့ထောင်ကျဖူးတယ်၊ ဒီသီချင်းက ဘယ် Album ထဲမှာပါဖူးတယ်ကွာ စသဖြင့် မဆိုင်တဲ့အကြောင်းတွေ အကုန်မှတ်မိနေပြီး တကယ်သိချင်တဲ့အချက်ကွက်မေ့နေတာပါ။

စာမေးပွဲခန်းထဲမှာ ဒီသဘောတွေအမြဲကြုံနေရတော့ စိတ်ထဲမှာ အရမ်းဝေးကွာလွန်းတဲ့ Concept တစ်ခုလို့တောင် မမြင်မိတော့ပါဘူး။
ကျွန်တော်ဆိုရင် သိချင်တာကို မသိလိုက်ရဘဲ အင်တင်တင်ကြီးဖြစ်နေရင် အိပ်မပျော်တော့ပါဘူး။ အဲ့တော့ အိပ်ရေးပျက်တာပေါ့ဗျာ။

ဒီလောက်ဆိုရင် လူတိုင်းကြုံဖူးကြတဲ့ “ဘူး” တွေအကြောင်း သိသွားမယ်ထင်ပါတယ်။ ဒါက ရှေ့ဘဝက အမြင်တွေမဟုတ်သလို Parallel Universe က အမြင်တွေ လာပူးတာလည်း မဟုတ်ပါဘူး။
ဦးနှောက်က တခါတခါ ကြောင်တောင်တောင် ထဖြစ်တာလို့ သိရင်ကျေနပ်ပါပြီ။

SAGAN

ဖြစ်တည်မှု ပဓာနဝါဒ (Part 2)

ဖြစ်တည်မှုဆိုတာ လူသားတစ်ယောက်ရဲ့ ပင်ကိုယ်ဟန်နဲ့ ပတ်ဝန်းကျင်က ပြဌာန်းချက်တို့ကြားက ပဋိပက္ခ ဖြစ်ပါတယ်။ ထိုပဋိပက္ခဟာ အမြဲတန်း လူတစ်ယောက်ဆီမှာ ရှိနေပြီး ပတ်ဝန်းကျင်ရဲ့ ပြဌာန်းချက်က အမြဲလွှမ်းမိုးထားပါတယ်။

ဥပမာ – ကိုယ့်ကိုယ်ကို ပြန်မေးကြည့်ပါ။

ငါဘယ်သူလဲ။
မောင်ဘလာဘလာ (မိဘက ပေးထားသောနာမည်)

ငါဘာလဲ။
ကျောင်းသား (society ရဲ့ စံအရ ကျောင်းတက်နေရ)

ငါဘာလုပ်မှာလဲ။
ငွေရှာမယ်၊ လှူတန်းမယ်၊ အိမ်ထောင်ပြုမယ် စသဖြင့်။ (society က သတ်မှတ်ပြဌာန်း)
ဒီနေရာမှာ ငါလုပ်ချင်လို့ လုပ်တာလို့ စောဒက တက်နိုင်ပါတယ်။ နောက်ပိုင်းသေချာ ရှင်းပြပါ့မယ်။

Jean Paul Sarte ဟာ Existentialism နဲ့ ပတ်သက်ပြီး စာအုပ်တွေ ရေးသားခဲ့တာတွေ ရှိပါတယ်။ အဲ့စာအုပ်တွေထဲက နာမည်ကျော် စကားတစ်ခွန်း ရှိပါတယ်။

“Humans are condemned to be free” တဲ့။

လူသားဟာ လွတ်လပ်လွန်းလို့ ငရဲကျနေရတယ်လို့ ဘာသာပြန်လို့ရပါတယ်။

ဆိုကြပါစို့။ သင့်ကို ပြုံးပြတဲ့ မိန်းကလေးတစ်ယောက်ကို သင်ဆဲဆိုပစ်လို့ရပါတယ်။ ဒါပေမယ့် သင်မဆဲပါဘူး။ ဘာဖြစ်လို့လဲ။

သင့်မိဘက သူစိမ်းကို မရိုင်းဖို့ သင်ထားဖူးမယ်။ သင့် society က အဲ့လို လုပ်တာကို လက်မခံတာ ဖြစ်နိုင်ပါတယ်။ သင်လုပ်ချင်တာ လုပ်လို့ရပေမယ့် သင်က ဖြစ်လာမယ့် အကျိုးဆက်ကို တာဝန်မယူဝံ့ပါဘူး။ ဒါကြောင့် သင်ဟာ ဆဲချင်နေလည်း မဆဲဘဲ ပြန်ပြုံးပြပါတယ်။ ဒါဟာ လူဖြစ်နေတဲ့အတွက် သင်ကျခံရတဲ့ အပြစ်ဒဏ်လို့ကို ပြောကြပါတယ်။

ဒီနေ့ ပြုံးပြတဲ့သူက မိန်းကလေးလှလှ ဟုတ်မနေဘဲ ယိမ်းထိုးနေတဲ့ အရက်မူးသူ ဖြစ်နေရင်တော့ သင်ဆဲရုံမက ထိုးချင်ထိုးနေမှာပါ။ ဘာဖြစ်လို့လဲ။ သင်နေနေတဲ့ society က ဒါဆို အပြစ်မဆိုလို့ပါပဲ။

ဒါကြောင့် Existentialism ဟာ လူတစ်ယောက်ရဲ့ လွတ်လပ်မှုကို လွတ်လပ်ခွင့် မရှိကြောင်း ပြောပြထားတဲ့ ဝါဒတစ်ခုလို ဖြစ်နေပါတယ်။ တချို့ကလည်း Existentialism ကို ဝါဒလို့ မသတ်မှတ်ကြဘဲ အတွေးအခေါ် လှုပ်ရှားမှုလို့ပဲ ယူဆကြတာတွေလည်း ရှိပါတယ်။ ဘာဖြစ်လို့လဲဆိုတော့ ကျမ်းစာပေစာရယ်လို့ ထွက်မလာဘဲ Philosopher တစ်ပိုင်း စာရေးဆရာ တစ်ပိုင်းတွေရဲ့ အရေးအသားတွေကို လေ့လာပြီး သုံးသပ်နေရတာ ဖြစ်နေလို့ပါပဲ။

Existentialist တွေက ပုဂ္ဂလ လူသားဘဝကို အလေးထားကြသူမို့ လူရဲ့ဖြစ်တည်မှုကို လူရဲ့ ကန့်သတ်ချက်ထဲမှာပဲ ထားချင်ကြတာပါ။ ယဥ်ကျေးသော လူအဖွဲ့အစည်းဆိုတဲ့ ကျွန်တော်တို့ ပြောပြောနေတဲ့ society ထဲမှာကို မထားချင်ကြတာပါ။ တစ်နည်းအားဖြင့် လွတ်လပ်မှုကို ရှာဖွေကြသူများလည်း ဖြစ်ပါတယ်။

Albert Camus ရေးပြီး ထင်လင်းဘာသာပြန်တဲ့ စည်းအပြင်ကလူ စာအုပ်ဆိုရင် ဇာတ်ကောင် မားဆိုးဟာ အမေနဲ့ အတူမနေပါဘူး။ အမေသေတော့လည်း မငိုခဲ့ပါဘူး။ ဘာဖြစ်လို့လဲဆိုတော့ မငိုချင်ဘူးဆိုတဲ့ အဖြေနဲ့ ငိုလည်း အမေက ပြန်ရှင်လာမှာ မဟုတ်ဘူးဆိုတဲ့ အဖြေပဲ ပြန်ပေးတတ်တဲ့သူပါ။ ဒါကို ကြည့်ခြင်းအားဖြင့် ဇာတ်ကောင်ဟာ သူ့ရဲ့ လူမှုပတ်ဝန်းကျင်က သတ်မှတ်ထားတဲ့ ဆွေမျိုးမိဘသေရင် ဝမ်းနည်း ပူဆွေးရမယ်ဆိုတာကို ဆန့်ကျင်ပြထားတာ ဖြစ်ပါတယ်။

ဒီနေရာမှာ ကျွန်တော်တို့ အရှေ့တိုင်း အယူအဆနဲ့ ကြည့်ရင် အင်မတန် လက်မခံနိုင်ဖွယ် ရိုင်းစိုင်းဖွယ် ဖြစ်နေတာကို တွေ့ရပါမယ်။ လူပဲ မိဘကို သိတတ်ရမယ်၊ သေရင် ကောင်းစွာ မြုပ်နှံပေးရမယ်၊ ဝမ်းနည်းပူဆွေးရမယ်ဆိုတဲ့ ဓလေ့တွေ ရှိနေပါတယ်။ ဒါကြောင့် ဖြစ်တည်မှု ပဓာနဝါဒီကို လေ့လာတဲ့အခါ နဂို ရှိရင်းစွဲ အတွေးအခေါ်နဲ့ ပြင်းထန်စွာ ပွတ်တိုက်မှု ဖြစ်ပါတော့တယ်။ အများအားဖြင့် မြန်မာလူငယ်တွေက ဒီဝါဒကို နှာခေါင်းရှုံ့ကြပါတယ်။

Jean Paul Sarte ဆိုရင် Existentialist ဖြစ်တယ်လို့ ယူဆပြီး ချစ်သူရည်းစား ထားခဲ့ပေမယ့် သေသည်အထိ လက်မထပ်ခဲ့ပါဘူး။ Living Together အနေနဲ့ပဲ နေသွားခဲ့ပါတယ်။ သူ့ ချစ်သူကလည်း အဲ့တာကို လက်ခံပါတယ်။ သူ့ချစ်သူ Simone de Beauvoir ကလည်း Existentialist ပဲမို့ ကလေးလည်း မယူခဲ့ပါဘူး။ ဘဝကို ဘဝလိုပဲ နေသွားခဲ့တယ် ပြောရမှာပဲ။

ဒါကြောင့် Existentialism ဆိုတာ လူတစ်ယောက်ရဲ့ ပုဂ္ဂလဘဝမှာ လုပ်ချင်တာ လုပ်တာကို ဗဟိုပြုတွေးခေါ်တယ်လို့ပဲ ပြောရမှာပါ။ လူတစ်ယောက်ဟာ သူ့ကို ပြဌာန်းထားတဲ့ ပြဌာန်းချက်တွေအတိုင်း မနေချင်တဲ့သူက မနေဘဲ ကိုယ့်ဘဝကို ကိုယ့်ပုံစံအတိုင်း အဓိပ္ပာယ်ရှိရှိ နေသွားတဲ့ ပုံစံလို့ပဲ ယူဆရမှာ ဖြစ်ပါတယ်။ ကိုယ့်ဘဝရဲ့ လွတ်လပ်မှုကို မြတ်နိုးသကဲ့သို့ တစ်ဖက်သားဘဝကိုလည်း လွတ်လပ်စွာ ခွင့်ပြုထားတာမို့ စည်းမရှိကမ်းမရှိလို့ ပြောချင်လည်း ရပါတယ်။

Existentialism ကို သိသွားရင် ဆရာမကြည်အေးရဲ့ မီ ဝတ္ထုကိုလည်း ဖတ်ကြည့်စေချင်ပါသေးတယ်။ မီရဲ့ ဇာတ်ကောင်စရိုက်ကို သေချာ လေ့လာစေချင်ပါသေးတယ်။ ပြီးရင် ရုပ်ရှင်ကိုလည်း ကြည့်ကြည့်ပါဦး။ မီရဲ့ ဘဝကို လွတ်လပ်စွာ စိတ်ထင်တိုင်း နေပုံတွေ၊ သေခါနီး ရောဂါကျွမ်းတော့မှ အသိတရားဝင်လာပုံတွေ အားလုံးက မီရဲ့စိတ်အတိုင်း လုပ်ခဲ့တာမို့လို့ပါ။ မီဟာ မွေးဖွားလာဖို့ မရွေးချယ်ခဲ့ပေမယ့် အသက်ရှင်ဖို့၊ နေချင်သလို နေဖို့၊ သေဖို့ အားလုံးကို ကိုယ်ပိုင်အတိုင်း ရွေးခဲ့တာကို တွေ့ရမှာပါ။

ဒီနေရာမှာ ပတ်ဝန်းကျင် လူ့အဖွဲ့အစည်းက ပြဌာန်းတဲ့အတိုင်း နေရင်လည်း ရပါတယ်။ ဒါပေမယ့် ကိုယ့်ရဲ့ ဆုံးဖြတ်ချက် ရွေးချယ်မှု ဖြစ်နေရင် Existentialism ဖြစ်နေပြီ ဆိုရမှာပါ။ ဥပမာ တစ်ခုပေးရင်း စာကို အဆုံးသတ်ပါမယ်။

“ဘာလို့ ရည်းစားမထားသေးတာလဲ”
“အမေဆူမှာစိုးလို့” နဲ့ “မထားချင်လို့” မှာ “အမေဆူမှာစိုးတာ” က ကိုယ့်ရွေးချယ်မှု မရှိနေတာကို ပြတာဖြစ်ပါတယ်။ အမေမဆူရင် ထားမယ့် သဘောပဲ ဖြစ်ပါတယ်။

ဖြစ်တည်မှုပဓာနဝါဒကို လေ့လာရင်း လွတ်မြောက်သော ကိုယ့်ဘဝကိုယ် ပြဌာန်းသော လူသားများအဖြစ် ရောက်ချင်သူများ ရောက်ရှိနိုင်ကြစေ . . .

Lucifer

ဖြစ်တည်မှု ပဓာနဝါဒ (Part 1)

Existentialism ဆိုရင် လူတွေ သိပ်သိကြမှာ မဟုတ်ပေမယ့် Existential Crisis ဆိုရင် လူတွေ သိကြမှာပါ။ ဖြစ်တည်မှု အကြပ်အတည်းလို့ခေါ်တယ်။ လူတွေက ကိုယ့်ရဲ့ဖြစ်တည်မှုကို ပြန်ပြီး ရှာဖွေကြ မေးခွန်းထုတ်မိကြတဲ့ အခိုက်အတံ့ပေါ့နော်။

Existentialism ဆိုတာ Existential Crisis ဖြစ်လာဖို့ အစပြုစေတဲ့ ဝါဒပဲ ဖြစ်ပါတယ်။ လူသားတွေရဲ့ ဖြစ်တည်မှု၊ ပုဂ္ဂလဘဝကို ဗဟိုပြုပြီး စဥ်းစားတွေးခေါ်ကြတာပေါ့။

ဒီဝါဒဟာ ဒဿနကို လေ့လာသူတွေနဲ့ မစိမ်းလှပါဘူး။ ဘာဖြစ်လို့လဲဆိုရင် ထင်လင်း ဘာသာပြန် စည်းအပြင်ကလူ၊ ပလိပ် စတဲ့ ဝတ္ထုတွေဟာ ဒီဝါဒကို အခြေခံပြီး ရေးသားထားတာတွေ ဖြစ်လို့ပါပဲ။

Existentialism ဟာ Kiergegard ဆိုတဲ့ Philosopher ကနေ အစပြုခဲ့တာ ဖြစ်ပေမယ့် နာမည်မကြီးခဲ့ပါဘူး။ ဘာဖြစ်လို့လဲဆိုရင် Philosopher တွေဟာ တွေးခေါ်သူတွေပဲ ဖြစ်ကြလို့ သူတို့ရဲ့ ဝါဒတွေ အယူအဆတွေဟာ တွေးခေါ်ခြင်း၊ ကြံဆခြင်း၊ ဆင်ခြင်ခြင်း၊ သိမြင်ခြင်း စတာတွေပေါ်မှာပဲ အလေးထားလေ့ရှိကြပါတယ်။ ဒီတွေးခေါ်ခြင်း ဖြစ်စဥ်တစ်ခုလုံးက လူသားတွေပေါ်မှာ မှီပြီး ဖြစ်လာရတာကို မေ့လျော့နေခဲ့ကြပါတယ်။

ဆိုခဲ့ပါ philosopher က လူတွေကို ဗဟိုပြု တွေးခေါ်တဲ့ အယူဝါဒကို မိတ်ဆက်ခဲ့ပေမယ့် ဒဿန အသိုင်းအဝိုင်းမှာ မထင်ရှားခဲ့ပါဘူး။ စိတ်ရဲ့ သဘာဝကို အားကောင်းကောင်းနဲ့ သုံးသပ်ဆွေးနွေးနေဆဲမို့လို့ပါပဲ။

ဒါပေမယ့် ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အပြီးမှာ Existentialism ဟာ ပြန်ပြီး ထင်ရှားလာပါတယ်။ အထူးသဖြင့် ကမ္ဘာစစ် ၂ခုဟာ ၁၀စုနှစ် ၂ခုပဲခြားပြီး ထပ်ဖြစ်တာမို့လို့ လူတွေရဲ့ ဘဝအပေါ် အမြင်ဟာ ပြောင်းလဲသွားပါတယ်။

ဘဝရဲ့ ရှင်သန်ခြင်း အဓိပ္ပာယ်တွေ၊ လူသားရဲ့ ဒီကမ္ဘာပေါ်မှာ အသက်ရှင်မှုတွေ စတာတွေကို Philosopher တွေ စပြီးတွေးခဲ့ကြပါတယ်။ အဲ့ဒီမှာ Albert Camus နဲ့ Jean Paul sarte တို့ဟာ ထင်ရှားပါတယ်။ သူတို့ရဲ့ ဝတ္ထုတွေမှာ လူသားတစ်ဦးရဲ့ ခံစားချက်တွေ ပြုလုပ်ချက်တွေကို ဘေးပတ်ဝန်းကျင်ရဲ့ ပြဌာန်းချက်ကနေ ကင်းလွတ်စွာ ရေးသားခဲ့ကြပါတယ်။

မြန်မာစာပေလောကကိုလည်း Existentialism ဟာ 1980 ဝန်းကျင်လောက် ဝင်ရောက်လာတယ်လို့ မှတ်သားရဖူးတယ်။ ဒီက စာရေးဆရာတွေကလည်း ဖြစ်တည်မှုပဓာနဝါဒလို့ ဘာသာပြန်ပြီး အဲ့ဒီဝါဒကို ဆွေးနွေးတာတွေ လေ့လာတာတွေ ပြုလုပ်ခဲ့ကြပါတယ်။ စာရေးဆရာ မလိခရဲ့ မြန်မာ့ဝတ္ထုအညွှန်းမှာ ဆရာမကြည်အေးရဲ့ နွမ်းလျအိမ်ပြန်ကို ဖြစ်တည်မှုပဓာနဝါဒရဲ့ အစောဆုံးဝတ္ထုလို့ ပြောခဲ့တာတွေရှိပါတယ်။ ဟုတ်မဟုတ်က စာဖတ်သူတွေကပဲ ဆုံးဖြတ်ရမှာပေါ့။

ဒီနေရာမှာ ဒဿနပညာရပ်ဟာ သိပ္ပံပညာရပ်တွေနဲ့ မတူတဲ့နေရာတွေ ရှိပါတယ်။ သိပ္ပံပညာရပ်ဟာ လက်တွေ့ စမ်းသပ်မှုတွေကနေ ယူဆချက်တွေကို သက်သေပြရတာမို့လို့ မှားတယ် မှန်တယ်ဆိုတာ ရှိပါတယ်။ ဒဿနပညာမှာက အဲ့လို မဟုတ်ပါဘူး။ အယူအဆတစ်ခုကိုပဲ ဒီလူက ဒီလိုပြောပေမယ့် နောက်လူက နောက်တစ်မျိုး ပြောတတ်ပါတယ်။ ဒါဟာ ရှေ့လူက မှားလို့ နောက်လူက မှန်တာ မဟုတ်ဘဲ အယူအဆ မတူတာပဲ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါကြောင့် philosopher တွေက open minded ဖြစ်ရပါတယ်။ ဒါမှ ဒဿနကို လေ့လာလို့ရမှာပါ။ မဟုတ်ရင် အမှားအမှန်ဆိုတဲ့ ဝဲထဲမှာပဲ ပိတ်မိနေရင် ဒဿနမှာ လုံးဝပျော်မှာ မဟုတ်ပါဘူး။

Part 2 မှာ Existentialism အကြောင်း အကျယ် ရေးသွားပါဦးမယ်။

Lucifer